Tham gia diễn đàn về Đổi mới quản lý 

       Thử đi tìm cội nguồn của

 SỰ YẾU KÉM TRONG QUẢN LÝ !   

(hay là  Thử suy ngẫm về Văn hóa quản lý !)

Hồ Hương 

              Theo cách hiểu phổ thông thì quản lý (QL) là “tổ chức và điều khiển họat động thực tiễn theo những yêu cầu nhất định”.Và chúng ta cũng đều hiểu là QL thường bao gồm các chức năng-nhiệm vụ cơ bản sau đây :

  - Họach định chiến lược, chính sách, xây dựng qui họach, kế họach cho họat động và QL họat động.

  - Xây dựng bộ máy, cơ chế QL.

  - Chỉ huy, điều hành (gọi chung là chỉ đạo) việc tổ chức thực hiện.

  - Kiểm tra - đánh giá.

  Mục tiêu của QL là chất lượng và sự tăng trưởng chất lượng của họat động. Do đó cũng có thể nói QL họat động là QL chất lượng của họat động đó, vì chất lượng mới là mục đích của họat động. Và bởi vậy cuộc sống thực tiễn luôn đòi hỏi phải cải tiến, đổi mới QL để nâng cao hiệu quả QL, và coi đó là mệnh lệnh sống còn của sự phát triển cộng đồng.

  Thực trạng phát triển kinh tế-xã hội (KT-XH) hiện nay và nhiều chục năm qua ở nước ta đã và đang có quá nhiều bất cập, yếu kém, chưa ổn định và bền vững,... mà trong đó QL là một mặt yếu kém nổi cộm, nóng bỏng, xuyên suốt, phổ biến, và kéo dài,....Sự yếu kém trong QL đã được coi là nguyên nhân của mọi yếu kém khác trong tiến trình phát triển KT-XH. Và do đó đổi mới (ĐM) QL phải được coi là một nhiệm vụ-giải pháp trọng tâm, đột phá, là đòn bẩy chủ công để tiếp tục phát triển KT-XH một cách bền vững.

  Lâu nay chúng ta đã bàn nhiều và cũng đã làm được nhiều việc để cải tiến và ĐMQL trong tất cả các lĩnh vực họat động thực tiễn, từ cấp cơ sở cho đến cấp TW. Nhưng xem ra thì hiệu quả của những việc làm này còn quá khiêm tốn, chưa đáp ứng được yêu cầu to lớn và ngày càng đa dạng của thực tiễn, thậm chí có lúc có nơi mức độ yếu kém trong QL còn gia tăng hơn trước, trầm trọng hơn trước. Nhiều nhà nghiên cứu về QL, về văn hóa và XH đều cho rằng sự bế tắc đó là do chúng ta chưa tìm được đúng cội nguồn, gốc rễ của sự yếu kém của QL.

  Thật vậy, các việc được gọi là cải tiến, ĐM trong QL mà lâu nay chúng ta đã làm hầu như chỉ tập trung vào các vấn đề “mang tính kỹ thuật” của QL (như ĐM việc thực hiện các chức năng của QL, ĐM phương pháp QL, áp dụng công nghệ thông tin vào QL,...), tức là mới chỉ chú ý thay đổi hành động “tổ chức và điều khiển”. Còn cái “phần hồn” của QL là hành động “theo những yêu cầu nhất định” nào thì lại hầu như không đụng chạm đến, không biết đến sự hiện diện và vai trò của nó trong tác nghiệp QL, và hình như cũng không biết đến sự chi phối của nó đối với hiệu quả QL ! Làm ĐMQL như vậy là mới làm ở phần “ngọn” của công việc QL, tất yếu không thể dẫn đến hiệu quả thực chất và bền vững !

  Chúng ta hãy trở lại từ cái định nghĩa phổ thông về QL đã nêu ở phần đầu để nhìn rõ vấn đề hơn. Rõ ràng “những yêu cầu nhất định” có vai trò định hướng cho “tổ chức và điều khiển”, chi phối trực tiếp các hành động QL đó. Hãy suy nghĩ thật nghiêm túc để tìm ra câu trả lời có trách nhiệm về những câu hỏi sau đây : Những yêu cầu ấy là gì ? Việc xác định các yêu cầu ấy là xuất phát từ các qui luật khách quan của sự phát triển của họat động đang phải QL hay là chỉ từ ý tưởng duy ý chí ? Việc xác định các yêu cầu ấy là xuất phát từ lợi ích cộng đồng hay là chỉ vì lợi quyền cục bộ của phe nhóm, thậm chí là lợi ích cá nhân ? Việc xác định các yêu cầu ấy có kế thừa và phát huy được những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trong việc QL cộng đồng và đất nước của cha ông trong quá khứ không ? có tiếp cận được với xu hướng hiện đại của khoa học QL tiên tiến trên thế giới không ?...Qua đó mới xác định được các chuẩn mực của “những yêu cầu nhất định” cho hành động thực thi QL. Nếu sự xác định các chuẩn mực nói trên là đúng đắn thì chúng ta đã tạo ra được cái “phần hồn” quí giá ấy cho QL, và đó chính là Văn hóa quản lý (VHQL). VHQL sẽ mang lại hiệu quả QL ngày càng tốt hơn lên để dẫn đến sự phát triển tiến bộ của họat động thực tiễn. Còn nếu xác định sai lệch đi, méo mó đi thì sẽ có kết quả ngược lại. Chắc chắn rằng thực trạng QL yếu kém hiện nay là hệ quả tất yếu của xu hướng thứ 2 !

   Từ nhiều nghiên cứu về XH học, VH học và khoa học QL đã có trước đây, tôi xin phép đưa ra một cách tiếp cận khái niệm VHQL như sau  :

     VHQL là sự kết hợp có chọn lọc các giá trị và chuẩn mực về họat động QL nhằm mang lại hiệu quả kép cho sự phát triển của thực tiễn đời sống KT-XH, là vừa đạt được mục tiêu của QL (chất lượng), vừa tạo được niềm tin và sự đồng thuận XH.

Các giá trị và chuẩn mực quan trọng nhất, đặc trưng cho VHQL bao gồm:

- Các yếu tố tiên tiến, minh triết của khoa học QL hiện đại, phản ánh đúng qui luật phát triển của lĩnh vực họat động thực tiễn được QL.

- Các yếu tố nhân văn gắn liền với họat động QL từ xưa đến nay của đất nước và thế giới.

- Và trên hết là một tấm lòng trong sáng “Vì dân vì nước”, không vụ lợi, được coi là động lực duy nhất và cao nhất của QL.

             Do vậy, cũng có thể nói gọn lại :

      VHQL là cơ sở khoa học và triết lý văn hóa để xác định”những yêu cầu nhất định” của hành động thực thi QL.   

Hành động thực thi QL  <------Những yêu cầu nhất định

(tổ chức &điều khiển)                             /:\

                                                             :

                                                             :

                                                         VHQL

    Từ đó cũng dễ nhận ra là VHQL không dung nạp những phản giá trị như duy ý chí, giáo điều, bệnh thành tích, gian dối, thói cơ hội, tệ quan liêu, độc đóan,..., và đặc biệt là tư tưởng vụ lợi, cá nhân chủ nghĩa. Và khi VHQL đã bị biến dạng đến mức tha hóa như thế thì nó không còn là VH nữa rồi !

  Ai cũng thấy rõ “những yêu cầu nhất định” định hướng cho QL đều do con người tạo dựng nên trong quá trình thực thi QL, trước hết là từ các chủ thể QL, đặc biệt là chủ thể QL chủ chốt (cấp trưởng). Như thế cũng có nghĩa là VHQL chịu ảnh hưởng từ trình độ của VH cộng đồng, nhưng trực tiếp vẫn là từ cái “phông” VH của cá nhân các chủ thể QL, từ năng lực và phẩm chất cá nhân của họ. Khác với VH cộng đồng (VH dòng họ, VH làng xã, VH đơn vị, VH cơ quan, VH nhà trường,...) luôn mang bản sắc tập thể, thì VHQL lại luôn có dấu ấn cá nhân của chủ thể QL, nhất là cấp trưởng.

   VHQL luôn được thể hiện ra ở các hành động thực thi QL, và cuối cùng là ở hiệu quả QL. VHQL cũng thường được xem xét ở hai cấp độ : vô hình và hữu hình. Ở cấp độ vô hình thì thường khó nhận ra từ phía khách quan, nó luôn ở dạng tiềm ẩn nên thường bị che khuất, nhưng nó lại chứa đựng những thành tố cốt lõi, bản chất nhất của VHQL. Cấp độ hữu hình thường là các biểu hiện bên ngòai, dễ nhận diện, như : tính công khai, minh bạch trong quan hệ dân sự; tính dân chủ, bình đẳng trước pháp luật và trong sinh họat cộng đồng; sự thuận tiện, nhanh chóng trong các thủ tục hành chính; ít sử dụng các công cụ bạo lực (công an, tòa án, quân đội,...); coi trọng hình thức hòa giải hơn giải pháp cưỡng chế; đề cao vai trò giám sát của dân đối với chính quyền và cán bộ chính quyền,...Tuy nhiên ở cấp độ hữu hình lại không phản ảnh đầy đủ nội dung và trình độ của VHQL. Do đó phải có cách đánh giá khoa học, tòan diện để có thể nhận diện đúng VHQL, trong đó căn cứ quan trọng nhất vẫn là hiệu quả thực tiễn (hiệu quả kép) của QL.

   VHQL luôn được coi là “phần hồn” của QL vì nó luôn là “kim chỉ Nam” cho các hành động thực thi QL đối với các chủ thể QL. Trước hết nó tạo ra tầm nhìn chiến lược cho việc họach định và xây dựng chính sách, qui họach, kế họach, nó gợi ra cơ sở khoa học và thực tiễn đúng đắn cho các chủ trương cụ thể, đi kèm với các giải pháp chỉ đạo sắc bén và khả thi. VHQL giúp cho tư duy của chủ thể QL luôn khỏe mạnh và duy trì được ở tầm cao của tư duy lý luận, không bị sa vào bệnh duy ý chí, giáo điều hoặc kinh nghiệm chủ nghĩa,...VHQL lại luôn thường trực để nhắc nhở chủ thể QL phải giữ cho được cái “Tâm” trong sáng, cái “Lòng” sạch sẽ, không bao giờ bị vẩn đục bởi mục tiêu vụ lợi, thực dụng. VHQL còn là cái “vòng kim cô” giúp cho các chủ thể QL luôn giữ được cái Đạo “làm đầy tớ trung thành” của dân, không bị nhiễm các thứ bệnh của quan tham, quan hách, để luôn biết gần dân, biết nghe dân, biết sống trung thực, trong sạch, giản dị,..., biết mở rộng dân chủ, biết đòan kết nội bộ,...

  Tất cả những cái “Được” kể trên sẽ giúp cho chủ trương QL luôn sáng suốt, đúng đắn, hợp lòng dân, giúp cho việc chỉ đạo luôn sâu sát, kịp thời và có hiệu quả. Nói như vậy cũng có nghĩa là : nếu VHQL bị tha hóa, hoặc không có VHQL thì kết quả sẽ ngược lại, và ở đó cũng lại là một tổn thất kép (hỏng việc và mất lòng dân). Lâu nay ở đâu QL yếu kém là ở đó chưa có VHQL hòan thiện, VHQL đang bị biến dạng hoặc đã đánh mất VHQL trước đây đã có rồi ! Lỗi này trước hết và trực tiếp phải quy trách nhiệm cho chủ thể QL chủ chốt (cấp trưởng).

  Thực trạng yếu kém trong QL đang diễn ra ở mọi cấp, mọi ngành, mọi địa phương nói lên một diện mạo đáng buồn đến mức báo động của VHQL. Có thể nhận định một cách thẳng thắn là ở rất nhiều lĩnh vực, nhiều địa bàn, thậm chí ở cả lĩnh vực quan trọng và ở cấp vĩ mô, đã rất lâu rồi không hề có sự hiện diện của VHQL. Ở đó luôn có những ý tưởng duy ý chí, thậm chí viển vông, hoặc giáo điều nhưng lại thiếu vắng sự sáng suốt, tỉnh táo khoa học. Ở đó người ta luôn thấy thấp thóang lúc ẩn lúc hiện những toan tính lợi quyền của các phe nhóm, thậm chí là lợi ích cá nhân, thực dụng và thấp hèn, nhưng lại được khóac cái áo của lợi ích cộng đồng, được mang cái danh của tầm nhìn chiến lược. Ở đó đang còn thấy cung cách của sự cai trị lạnh lùng như ở chế độ cũ, chứ không phải là sự QL thân thiện của thể chế mới “của dân, do dân, vì dân”. Ở đó rất ít thấy “đầy tớ” tận tụy mà lại gặp rất nhiều “ông quan cách mạng”, thậm chí là “ông vua thời @”. Ở đó ít được hít thở không khí dân chủ mà luôn phải chứng kiến các hiện tượng chuyên quyền, độc đóan, thậm chí có cả áp bức, trù úm, bịt mồm người dân, ở đó người dân chỉ được quyền “làm” mà không được quyền “biết, bàn, kiểm tra”,...! Và tất nhiên là hiệu quả QL (hiệu quả kép) đạt được rất thấp so với yêu cầu và tiềm năng, so với nguyện vọng chính đáng của người dân, thực tiễn KT-XH vẫn chậm chuyển biến, thậm chí vẫn trì trệ,...! ...vv...&...vv...

  Đó chính là nguyên nhân sâu xa, cơ bản và chủ yếu của thực trạng yếu kém trong QL KT-XH hiện nay. Do vậy, để thực hiện ĐM QL có hiệu quả thực chất thì phải đi từ cái gốc là VHQL. Đây là một nhận thức khoa học và cũng là một quyết tâm chính trị, chứ không phải chỉ là một tuyên ngôn mang tính lý thuyết. Phải dứt khóat một nhận thức thống nhất là : không phục dựng lại VHQL thì không thể ĐM QL thành công được. Vì chính VHQL mới là cội nguồn, gốc rễ về triết lý phát triển, về đạo lý, về nền tảng VH nói chung có liên quan và gắn bó với các chức năng QL, rất cần cho các chủ thể QL trong thực thi các hành động QL.

  Đến đây, chúng tôi thấy cũng rất cần phải đưa ra mà tranh luận về một kiểu lý sự ngụy biện nhằm phủ định vai trò của VHQL. Có ai đó đã nói rằng : các anh chỉ vẽ chuyện VHQL, QL theo pháp luật là yêu cầu cao nhất và là mệnh lệnh tối thượng rồi, “những yêu cầu nhất định” trong cái định nghĩa phổ thông về QL chính là pháp luật đó thôi.

 Theo chúng tôi thì phát biểu trên tuy có đúng nhưng chưa đủ, nếu lấy cái chưa đủ này để lý giải cho đòi hỏi tổng thể là không chuẩn xác. Đúng là QL bằng pháp luật là biểu hiện cao nhất của VHQL, là mong ước của mọi người khi đất nước đã là một nhà nước pháp quyền hòan thiện. Nhưng trong bối cảnh hiện nay khi đất nước ta mới đang trong quá trình phấn đấu để hướng tới một nhà nước pháp quyền, pháp luật chưa đầy đủ và hòan thiện, cơ chế QL còn nhiều bất hợp lý và kẽ hở, dân trí và quan trí đều còn thấp, mặt trái của cơ chế thị trường đang tác oai tác quái ghê gớm trong mọi lĩnh vực, những phần tử cơ hội luôn tìm các “lách luật” để làm bậy,...thì mong ước ấy là chưa có cơ sở, là đốt cháy giai đọan. Trong những điều kiện còn bất cập như vậy mà chỉ nhấn mạnh QL bằng pháp luật thôi là chưa đủ (ví dụ pháp luật không đồng nhất với đạo lý, không bao hàm đạo đức, pháp luật luôn thiên về cưỡng chế,...). Và ngay cả khi đã có nhà nước pháp quyền hòan thiện rồi thì cũng không thể chỉ QL bằng pháp luật, vì thực tiễn thì biến động không ngừng nên luôn có một khỏang cách với pháp luật đã được xây dựng trước đó. Chính các “yêu cầu nhất định” khác sẽ bổ sung cho pháp luật, mà trong đó “yêu cầu nhất định” cao nhất có lẽ phải là lợi ích của đất nước. Ngụy biện chính là ở chỗ đã tuyệt đối hóa vai trò của pháp luật, coi đó không chỉ là yêu cầu cao nhất (đúng) mà còn là duy nhất (sai), mặc dù pháp luật luôn là công cụ chủ yếu nhất để QL, dẫn đến sự phủ định các yếu tố quan trọng khác, phủ định tính đồng bộ của cả hệ thống các yếu tố trong VHQL.

   Nhân đây, xin phép được nêu một vài đề xuất sau đây nhằm góp phần làm thay đổi dần diện mạo của VHQL hiện nay, và cũng là tạo ra điểm tựa cho nhiệm vụ ĐMQL :

- Tổ chức học tập và hội thảo về VHQL, VH đánh giá,... cho tất cả cán bộ công chức thuộc các cơ quan QL các cấp, trọng tâm là các cán bộ QL chủ chốt (cấp trưởng). Từ đó mà đánh giá lại thực trạng của VHQL trong tất cả các ngành, các cấp QL, trên cơ sở của sinh họat phê bình và tự phê bình nghiêm túc, trách nhiệm và trung thực. Nếu có thể nên kết hợp tiến hành các điều tra XH học về đặc điểm của VHQL trong từng lĩnh vực, từng ngành nghề. Vấn đề sẽ trở nên rất thú vị về mặt nghiên cứu khoa học, nhưng lại cũng rất có ý nghĩa về mặt thực tiễn trong việc phòng chống sự suy giảm, tha hóa về VHQL cho từng ngành nghề.

- Xây dựng phương án phục dựng lại VHQL cho từng ngành. từng cấp QL, từng đơn vị QL, bắt đầu từ cấp QL vĩ mô, bằng việc rà sóat và bổ sung qui chế làm việc, cơ chế QL, qui chế dân chủ ở đơn vị, gắn liền với nhiệm vụ cải cách hành chính,...Trong tình hình hiện nay phải đặc biệt coi trọng nội dung mở rộng dân chủ trong VHQL.

- Thay đổi cách đánh giá hiệu quả QL, cách đánh giá thi đua ở tất cả các cấp, trước hết là với đơn vị cơ sở. Trong đánh giá phải coi trọng hiệu quả kép của QL, coi trọng sự chuyển biến tiến bộ của VHQL.

- Thay đổi cách đánh giá và lựa chọn cán bộ lãnh đạo và QL, nhất là cán bộ chủ chốt (cấp trưởng). Phải thật sự coi trọng tiêu chuẩn về phẩm chất  (niềm tin, tư cách, đạo đức, lối sống,...) và năng lực trí tuệ, vì đó là nền tảng quan trọng nhất của VHQL. Người nào không có cái nền tảng này thì không làm được cán bộ QL, nhất là cấp trưởng. Nếu làm việc này tốt thì sẽ giảm hẳn được sự suy thóai về VHQL.

- Phải tham khảo và mạnh dạn vận dụng kinh nghiệm truyền thống của cha ông xưa trong việc QL cộng đồng, QL đất nước, trước hết là về phương pháp QL, như : kết hợp “đức trị” và “pháp trị”, kết hợp “cương” và  “nhu”, ít dùng mệnh lệnh mà tăng cường QL bằng thuyết phục, nêu gương, biết gần dân, biết nghe dân nói, trung thực với dân, trừng trị thẳng tay tội tham nhũng,...Còn khi vận dụng các bài học QL tiên tiến của nước ngòai thì phải cân nhắc thận trọng, sao cho phù hợp với thực tiễn Việt Nam thì mới mang lại hiệu quả,...

   Nói ĐMQL thì điều khó khăn nhất trước hết lại là việc củng cố, phục dựng và hòan thiện VHQL. Về thực chất thì đó là một cuộc đấu tranh tư tưởng và VH trong từng cấp QL, trong mỗi người cán bộ QL. Cuộc đấu tranh này phải được tiến hành đồng bộ và từ trên xuống. Không vượt qua được thử thách đầu tiên này thì không thể bước tiếp được con đường dài của ĐMQL.     

        Đất nước ta ngày càng tiến bộ lên về mọi mặt, hướng tới một XH văn minh, hiện đại thì họat động QL với KT-XH sẽ ngày càng phức tạp và khó khăn hơn, và do đó VHQL phải được nâng lên ở trình độ ngày càng cao hơn. VHQL ở một nhà nước pháp quyền “của dân, do dân, vì dân” lại càng phải như thế, phải luôn vươn tới tầm cao hơn hẳn VHQL của các thể chế trước nó.

 Tháng 7 năm 2010