Trong hai ngày 18 và 19-10, cuộc Hội thảo cấp quốc gia về "Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX " được tổ chức tại Thanh Hóa, quy tụ hàng trăm nhà khoa học trong nước và quốc tế đến dự. Với Phương châm "khách quan, trung thực, công bằng" Hội thảo đã làm sáng tỏ vai trò của các chúa Nguyễn, chúa Trịnh và các vị vua triều Nguyễn vốn một thời được gắn với cách nhìn tiêu cực như chia cắt đất nước, thù địch và tiêu diệt "cách mạng" Tây Sơn, đàn áp khởi nghiã nông dân và cuối cùng là "cõng rắn cắn gà nhà", bán nước rồi làm tay sai cho thực dân đế quốc.

Các tham luận tại Hội thảo đánh giá tích cực công lao của triều Nguyễn, với những thành quả nổi bật là thống nhất đất nước, mở rộng lãnh thổ phía nam bao gồm cả 2 quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa trên Biển Đông...và hệ thống tổ chức chính quyền với qui chế hoạt động có hiệu lực... Về giao thương, một loạt đô thị, thương cảng ra đời thu hút nhiều thuyền buôn và thương gia nước ngoài. Về phương diện văn hóa, giáo dục, triều Nguyễn mở các khoa thi Hương và thi Hội để đào tạo nhân tài. Quốc Tử giám ở Huế còn ghi danh  292 Tiến sĩ và 266 Phó bảng, mà nhiều người trong số đó như các cụ Nguyễn Công Trứ, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh... có những cống hiến to lớn cho đất nước, được nhiều thế hệ người Việt Nam kính trọng. Về nghiên cứu lịch sử, có thể nói, trong thời quân chủ, chưa có Quốc sử quán của vương triều nào hoạt động có hiệu quả và để lại nhiều công trình biên soạn đến như thế. Trong 300 năm tồn tại, vương triều Nguyễn để lại cho hậu thế 03 di sản văn hóa được thế giới công nhận là quần thể di tích cố đô Huế, phố cổ Hội An và nhã nhạc cung đình Huế. Cố Giáo sư Trần Quốc Vượng từng đưa ra nhận định công tâm và rất chính xác: "Có thời nhà Nguyễn, chúng ta mới có một Việt Nam hoàn chỉnh như ngày nay"

Lâu nay việc dạy và học lịch sử trong nhà trường bị xem nhẹ, môn sử bị coi là môn phụ, nội dung sách giáo khoa nặng nề và quá khô khan, thiên về quan điểm áp đặt đối với học sinh hơn là tính trung thực, khách quan của lịch sử, cùng với lối dạy "như sách" thiếu sinh động khiến đa số học sinh chán học môn sử. Giáo viên dạy sử không có điều kiện dạy thêm, thuộc nhóm người có thu nhập nhất trong trường phổ thông. Có trường còn để giáo viên không được đào tạo chuyên ngành để dạy môn lịch sử, càng làm cho chất lượng dạy và học thêm sa sút.

Để góp phần khắc phục tình trạng này, ở mỗi giáo viên sử cần sự đột phá trong nhận thức, như đã diễn ra ở cuộc hội thảo vừa qua. Ta không đồng tình với hành động của Nguyễn Ánh cầu cứu vua Xiêm xin hai vạn quân về đánh nhà Tây Sơn, gửi gắm Hoàng tử Cảnh cho giáo sĩ Bá Đa Lộc sang Pháp cầu viện. Chúng ta không bào chữa hoặc phủ nhận trách nhiệm của triều Nguyễn để mất nước vào tay thực dân Pháp, nhưng phải cho các em biết những sự thật khách quan đã trở thành lịch sử, được các nhà khoa học minh định, điều đó hợp với lẽ phải, hợp với lòng người. Với mục đích như lời GS Phan Huy Lê, chủ tịch hội Khoa học lịch sử VN: "để thế hệ mai sau có cái nhìn khách quan, khoa học và công bằng hơn về những vấn đề của lịch sử dân tộc", thì những sách giáo khoa lịch sử dùng trong nhà trường hiện nay cần sớm cập nhật, phổ biến nhận thức mới cho các em học sinh.

Để bài giảng môn lịch sử sinh động hơn, nên giảm bớt những con số thống kê. Bổ sung thêm những mẩu chuyện, trích đoạn thơ dễ nhớ, dễ thuộc như Bác Hồ đã từng làm khi viết  "Dân ta phải biết sử ta..", ví như câu thơ: "Từ thuở mang gươm đi mở nước/ Ngàn năm thương nhớ đất Thăng Long", phản ánh tâm sự của những người đi mở đất phương nam thủa trước, cũng là tâm sự của những người lính nam tiến đi bảo vệ tổ quốc sau nay...

Có một bài thơ rất hay khơi gợi niềm tự hào dân tộc của cha ông, mãi gần đây tôi mới biết tác giả là vị vua khai sáng triều Nguyễn, xin được chép ra đây thay lời kết:

 "Văn hiến thiên niên quốc/ Xa thư vạn lý đồ/ Hồng Bàng khai tịch hậu/ Nam phục nhất Đường ngu". Tạm dịch :"Nước ngàn năm văn hiến / Vạn dặm một sơn hà/ Từ Hồng Bàng khai quốc / Thịnh trị nước Nam ta".

Đỗ Quang