Khi kinh tế xã hội phát triển, sự hội nhập với nhiều nền văn hóa khác nhau là tất yếu, cộng với tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, đã tác động rõ nét đến quy mô và nếp sống gia đình Việt Nam.

Theo số liệu của các cuộc điều tra dân số, xu hướng gia đình ít người ngày càng phổ biến. Năm 1979, quy mô gia đình ở mức trung bình 5,22 người/hộ. Năm 1999 là 4,61 người/hộ. một khảo sát của Ủy ban Dân số gia đình - trẻ em công bố năm 2008, cho thấy số hộ gia đình từ hai thế hệ chiếm 64,3%. Điều đó có nghĩa mô hình gia đình truyền thống - tứ đại đồng đường ngày càng lui vào "thời xa vắng"...

Dường như gia đình quy mô nhiều thế hệ sống chung dưới một mái nhà không thích hợp lắm với xã hội hiện đại

Tuy... có nhiều chữ tuy

Theo cuộc khảo sát trên, những gia đình trẻ chuộng mô hình 1-2-3-4 (một vợ, hai con, ba tầng, bốn bánh) như một "tế bào" độc lập, gọn nhẹ và có khả năng thích ứng nhanh với các chuyển đổi xã hội, vì tương đối tự do, không bị can thiệp nhiều bởi cộng đồng các thành viên trong gia đình. Trọng tâm của gia đình đã chuyển từ quan hệ ông bà, cha mẹ, con cái  sang quan hệ vợ chồng nên tính hấp dẫn cá nhân được nâng cao.

Tình cảm vợ chồng được tăng cường còn nhờ có được những khoảng tự do, không ràng buộc bởi cách biệt thế hệ. Mặt khác, sự "bực bội" khi phải chung đụng nhiều đơn vị "tế bào" cũng không có điều kiện phát sinh, giúp kiểu gia đình "trên cha mẹ - dưới con cái" phát triển. 

Tuy nhiên, đó vẫn chưa phải là lý do thật thuyết phục để thay thế sự tồn tại của gia đình kiểu cũ. Vì vậy, thỉnh thoảng lại bắt gặp đâu đó một ngôi nhà có nhiều thế hệ chung sống một cách hòa bình, vui vẻ, rất dễ khiến người ta sống lại những hoài niệm êm đềm.

Căn nhà hình ống của nhạc sĩ Vũ Đình Ân nằm trong con hẻm trên đường Trường Chinh thuộc P.14, Q.Tân Bình, TP.HCM. Nhìn từ ngoài, ít ai biết căn nhà ấy lại chứa bên trong một thiết chế gia đình tứ đại đồng đường. Nếu liệt kê, thì số thành viên hiện tại trong gia đình này là 13 người, thuộc bốn thế hệ: vợ chồng anh; hai bà cô bên chồng của vợ anh; bốn con; hai con dâu, hai cháu nội và một ông cố. Theo lời nhạc sĩ Vũ Đình Ân, từ hơn 30 năm nay, dù đời sống kinh tế gia đình có lúc thịnh lúc suy, nhưng các giềng mối gia đình vẫn chưa hề bị sứt mẻ. Tương lai, số thành viên trong gia đình này chắc chắn sẽ còn tăng.

Đến thăm nhà của nhạc sĩ, nhằm khi ông cố của các cháu, tức bố của nhạc sĩ, nằm nghỉ trên ghế bố. Tuổi cao, những tưởng việc di chuyển của ông sẽ rất khó khăn, nhưng thật bất ngờ, lúc sau, đã thấy ông cụ áo sơ mi, đóng thùng bảnh tỏn, tay kẹp chiếc ô, xăng xái bước ra khỏi nhà, dù đã qua tuổi 92. Điều gì khiến ông cụ đã sống gần một thế kỷ mà vẫn còn hoạt bát, nhanh nhẹn như vậy? Anh Ân không giấu được niềm tự hào: "Cái khó nhất trong gia đình chính là quan hệ giữa vợ tôi và các chị em gái của tôi.   Không phải ngẫu nhiên mà ông bà đã từng khuyến cáo "giặc bên Ngô không bằng bà cô bên chồng". Đó là mối quan hệ gai góc không kém gì quan hệ mẹ chồng, nàng dâu. Nhà tôi có tới hai bà cô, nhưng cứ bảy bữa nửa tháng hai bà cô bên chồng lại rủ rê chị, em dâu của mình đi mua sắm, gội đầu... chung. Thấy con cái hòa thuận, nhất là mối quan hệ tốt đẹp, ông cố không phải lo rầu suy nghĩ. Khi tinh thần thoải mái thì sẽ ăn ngon ngủ yên, vì thế, 92 tuổi mà cụ đi đứng không cần ai dắt tay dẫn đường".

Căn nhà nhỏ trong khu chung cư Nguyễn Thiện Thuật, Q.3, TP.HCM của nguyên Bộ trưởng - Chủ nhiệm Ủy ban Dân số - Gia đình - Trẻ em Việt Nam - Lê Thị Thu còn đặc biệt hơn. Đó là căn nhà có chiều ngang chừng 3m, chiều dài khoảng 10m. Một trệt, hai lầu, bốn thế hệ, 12 nhân khẩu. Ngoài mẹ chồng, các con, rể, cháu ngoại, căn nhà nhỏ của bà còn "chứa thêm một người em chồng, cháu chồng và một đứa con nuôi". Vậy nhưng từ khi còn ở quận, sau đó lên thành phố, rồi ra trung ương, bà con lối xóm không hề nghe một tiếng chì tiếng bấc hay tiếng đụng chén, khua nồi trong nhà. Mấy chục năm liền, trừ bố mẹ chồng của bà Thu, những người còn lại trong căn nhà đó, kể cả ngay khi bà đã là bộ trưởng, vẫn chưa có điều kiện để ngủ giường. Mỗi đôi một tấm nệm. Sáng dựng lên, tối thả xuống. Thậm chí, thằng em trai còn kiên trì suốt 20 năm trời ngủ dưới đất sát cửa ra vào.

Bà kể: tầng trệt chia làm ba. Phòng khách kiêm thêm chức năng chỗ chứa của bảy chiếc xe gắn máy về đêm. Phòng ăn chỉ đủ kê chiếc bàn tròn, khi ăn mới được bung ra. Ăn xong xếp lại dựng sát tường. Tầng một ngăn đôi bằng tấm cạc tông. Phía trước lớn hơn làm phòng ngủ của ba người: mẹ chồng, cháu chồng và đứa con nuôi. Vợ chồng bà phía sau. Tầng hai là nơi ở của vợ chồng con gái lớn. Còn sân thượng được cải tạo thành nơi ở cho vợ chồng cô con gái út. Căn nhà 30m2 sàn gánh đến bốn thế hệ chung sống suốt bao năm mà vẫn rộn rã tiếng cười. Vì vậy, bà Thu vẫn khuyến khích mô hình gia đình truyền thống này, nếu có điều kiện.

Một người già = ba người trẻ

Dễ thấy, dường như gia đình quy mô nhiều thế hệ sống chung dưới một mái nhà không thích hợp lắm với xã hội hiện đại. Nhưng khi những giá trị đạo đức truyền thống có nguy cơ lùi vào "thời xa vắng", việc nuôi dưỡng và giáo dục con cái gặp nhiều thách thức.

Khi thế hệ bố mẹ đứng trước áp lực công việc thì nhiều người đã phải thừa nhận giá trị của ông bà trong gia đình là không có gì thay thế được. Bà Lê Thị Thu được xem là một mẫu phụ nữ thành đạt, có quan niệm khá hiện đại khi làm công tác quản lý gia đình, nhưng vì sao căn nhà hiện tại của bà vẫn là "căn nhà chung của bốn thế hệ" và bà vẫn duy trì quan điểm ủng hộ mô hình gia đình truyền thống? Bà Thu nói: "Gia đình càng nhiều thế hệ càng phức tạp, đó là cái không được. Nhưng cái được lớn nhất của mô hình này chính là kinh nghiệm của ông bà trong việc nuôi dạy con cháu. Bố mẹ bây giờ hầu như đi làm suốt tám giờ/ngày ngoài xã hội, khoảng thời gian đó, chỉ có ông bà là gần gũi con cái nên dễ phát hiện và uốn nắn những thói hư tật xấu của con cháu trong nhà".

Cũng theo bà Thu, dù chưa có khảo sát chính thức nào để thấy cái mạnh cái yếu của mỗi quy mô gia đình, nhưng bằng kinh nghiệm thực tế trong những lần "vi hành", bà vẫn giữ một cảm giác chắc chắn rằng, quy mô gia đình đơn sẽ tạo ra một thế hệ trẻ  thụ động hơn, ích kỷ hơn... 

  Mặt khác, theo phân tích của các nhà nghiên cứu xã hội, sự thu nhỏ quy mô gia đình còn tạo ra một nguy cơ khó khăn cho người già khi xã hội chưa có nhiều các dịch vụ đáp ứng nhu cầu tinh thần của người cao tuổi. Chị Huỳnh Kim Anh, P.7, Q.6, TP.HCM tâm sự: "Tôi làm dâu trong gia đình tứ đại đồng đường gần 15 năm nay. Thời gian đầu chung sống không thể tránh những va chạm.  Nhưng giờ đây, khi đã có hai mặt con, mỗi lần thấy các con bám cổ ông nũng nịu đòi quà hay vùi mình vào lòng bà đòi bà kể chuyện, dạy những bài hát đồng dao từ thời xa xưa... tôi thấy mình thật hạnh phúc.

Tình thương yêu giữa con cái và ông bà đã làm những chuyện khó chịu ban đầu tiêu tan. Giờ đây, các con tôi lớn lên từng ngày, ngoan ngoãn, lễ phép, học được nhiều điều tốt từ ông bà. Ông bà cũng vì vậy mà vui vẻ hẳn lên, yêu thương con dâu nhiều hơn. Và đến lượt tôi lại thấy mình là người may mắn vì được sống trong một gia đình như thế".

  Theo - Nguồn tintucoline