Đạo đức, thầy và trò và ...?

Nguyễn Quang Thân

"Dù lạc quan trước khả năng học tập của học sinh nhưng Phó thủ tướng (kiêm bộ trưởng bộ GD&ĐT Nguyễn Thiện Nhân) không khỏi lo lắng khi đặt câu hỏi: "Về đạo đức có tiến bộ không?" Và rồi cũng chính ông trả lời câu hỏi này bằng một mong mỏi: "Chúng ta vẫn còn nợ xã hội là làm sao xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá đạo đức học sinh phù hợp hơn".(Vnexpress 25/03/2009)

Chúng ta không hiểu PTT còn ẩn ý gì thêm ngoài một câu nói ngắn. Nhưng quả thật, trong vô số vấn đề lớn nhỏ nổi cộm, công luận xã hội luôn gắn liền giáo dục với đạo đức. Người ta dễ dàng cho rằng, hiện tượng băng hoại đạo đức trong xã hội hôm nay là rất đáng lo ngại, không thể xem thường. Tội ác trong gia đình, trên đường phố, tham nhũng và vô trách nhiệm, vô cảm trong công sở phải chăng đã bắt đầu từ những đứa trẻ hư được hệ thống giáo dục bàn giao cho xã hội?

Đó không chỉ là chuyện "tiêu chí đánh giá đạo đức". Ông hoàng giáp Nguyễn Khắc Niêm ( thân phụ nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện) mừng thọ cụ Hàn Trần thầy học của mình, một ông đồ nghèo, bức đại tự chỉ có hai chữ "TÁC NHÂN"( Người làm ra người). Một ông đồ không đủ chữ dạy học trò thi đậu Hoàng Giáp. Nhưng ông đồ ấy là người thầy học đầu tiên dạy những đứa trẻ đạo làm người, lương tri và ý chí để lớn lên sau này, dù là người dân thường hay là một ông quan, trước hết họ là người, biết ứng xử hài hòa với các quan hệ xã hội, ít nhất cũng biết thế nào là liêm sỉ. 

Vai trò "tác nhân" của nhà trường là không thể bàn cãi. Bởi vì giáo dục đạo đức không chỉ là những bài giảng mà chủ yếu là qua hành vi của thầy, của ngành giáo dục. Có nhiều thầy giáo tận tụy chịu sống trong bần hàn để kềm cặp học sinh một cách vô tư, nhưng cũng có quá nhiều ông thầy lấy dạy thêm, luyện thi làm một phương tiện, một nghề tay trái để làm giàu. Học sinh phải gánh trên lưng chiếc cặp nặng chĩu hàng chục kilô sách giáo khoa, sách đọc thêm, sách tham khảo v.v. trong đó không ít cuốn sách được in ra một cách thừa thãi, không phải để giúp đỡ học sinh học tập mà chỉ vì lợi nhuận của một nhà xuất bản độc quyền? Nhiều mùa khai giảng vốn thiêng liêng đã trở thành "chợ" với những cuộc chạy marathon trường điểm, trường trái tuyến v.v? Hệ thống tại chức, hàm thụ, học từ xa chưa hẳn là một phát triển thực sự của giáo dục, của xã hội mà nhiều khi chỉ là cách để hợp pháp hóa sự dốt nát, đưa những người bất tài lên bậc thang danh lợi?

Những "linh hồn bằng ngọc" (Huy Cận) của các em sẽ bị va dập, biến dạng như thế nào khi cảm nhận được hoặc biết rõ những chuyện đó?

Nói không với tiêu cực của ngành giáo dục không những làm trong sạch một sự nghiệp quan trọng bậc nhất của quốc gia mà còn tạo dựng hành vi làm nền tảng dạy đạo đức cho học trò. Muối phải mặn mới muối được người (Kinh Thánh). Mong tiếng "không" ấy được duy trì, mỗi ngày một mạnh lên chứ không phải yếu đi.

Nhưng đổ hết trách nhiệm về sự băng hoại đạo đức cho nhà trường là bất công và không thật đúng. Tiêu cực không chỉ có trong giáo dục mà có khắp nơi. Nó sinh ra và ẩn tàng trong nhiều "cơ chế" đã lỗi thời và không còn thích hợp nữa. Cho nên chuyện đạo đức là chuyện của thầy và trò và của toàn xã hội. Tất cả chúng ta chứ không chỉ ngành giáo dục vẫn còn nợ một câu trả lời cho câu hỏi: " Làm sao một học sinh mẫu giáo từng tung tăng đến trường, nhảy nhót như con chim sẻ ngày xưa lại có thể trở thành một ông quan nói dối như cuội hay đang tâm ăn bớt gói quà Tết của người nghèo?"