Họa sĩ Đỗ Năm

Mỗi hoạ sĩ đều có thế mạnh của riêng mình. Với Đỗ Năm- người được đào tạo đa ngành ở trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, đã thành công với các loại tranh lụa, sơn dầu, sơn mài, màu nước, bột màu, khắc nhôm, khắc gỗ, tranh ghép bằng nhiều vật liệu... Nhưng có lẽ cái làm nên tên tuổi của ông ở miền Tây Nam Bộ này là những tranh được ghép bởi chất liệu, vật liệu thiên nhiên mà cuộc sống vốn có, như: hạt gạo, hạt lúa, hạt đậu, hạt mè, trái điệp, hoặc dây điện...

GIAN NAN ĐƯỜNG TỚI HỘI HOẠ

Sinh ra và lớn lên ở làng quê vùng chiêm trũng nghèo Ý Yên, Nam Định, mới học xong lớp 7/10 hệ Trung học phổ thông, năm 1959, chàng trai 20- Đỗ Năm, đã xung phong đi bộ đội. Ba năm trong quân ngũ, vừa rèn luyện chiến đấu ở Trung đoàn 46 vừa học văn hoá ban đêm, đến năm 1962 ông Tốt nghiệp Phổ thông (hệ 10 năm). Vừa hoàn thành nghĩa vụ quân sự vừa có tấm bằng Tốt nghiệp lớp 10, trở về quê khi mới 23 tuổi, ông làm đơn thi vào trường Trung cấp Mỹ thuật Hà Nội, ngành mà ông ước mơ từ hồi còn bé. Và ông đã toại nguyện, là một trong 20 thí sinh trúng tuyển, trong số 300 người dự thi. Ngay từ khi còn ngồi trên ghế trường Trung cấp Mỹ thuật, Đỗ Năm đã có tranh triển lãm toàn quốc, như bức ký hoạ "Sau trận chiến đấu trên cao điểm 544", nay vẫn còn lưu giữ trong Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Tốt nghiệp hội hoạ, ông được bố trí làm công tác phong trào tại Sở Văn hoá Thông tin tỉnh Nghệ An từ năm 1965 đến 1969. Với những cống hiến xuất sắc sau 4 năm công tác, Sở Văn hoá đã đồng ý cho ông dự thi vào trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam để có điều kiện tiến xa hơn nữa trên con đường nghệ thuật, phát triển tài năng. Năm năm miệt mài học tập ở Đại học Mỹ thuật cũng là 5 năm ông không ngừng sáng tác. Bức tranh lụa "Bè về xuôi" (0,5m x 1,3m) là bài thi Tốt nghiệp, đã đạt giải xuất sắc, được triển lãm ở Việt Nam, và sau đó được đưa triển lãm ở Pháp. Năm 1974 tốt nghiệp Đại học, ông được phân công về dạy hoạ ở trường Văn hoá Nghệ thuật tỉnh nhà- Nam Định.

Năm 1980, theo yêu cầu chi viện cho các trường Văn hoá Nghệ thuật phía Nam, ông cùng gia đình chuyển vào Hậu Giang (cũ) và được bố trí dạy ở trường Văn hoá Nghệ thuật Sóc Trăng. Đây là thời kỳ khá gian nan, vất vã. Một mình ông ở lại khu tập thể nhà trường, còn vợ và 4 con nhỏ phải về Phụng Hiệp làm ruộng ở nhờ người thân. Cứ đến chủ nhật ông lại đạp xe trên 30 km về thăm gia đình. Cho tới năm 1984, ông được chuyển về công tác tại Bảo tàng Cần Thơ, mới có điều kiện để "an cư lạc nghiệp". Suốt bốn năm chắt bóp, cần kiệm, dành dụm được ít tiền, ông mua được miếng đất trong con hẻm nhỏ ở phường An Bình, quận Ninh Kiều để dựng căn nhà nhỏ "an cư lạc nghiệp". Vợ làm vườn trồng rau, nuôi cá, nuôi heo lo cho bốn con ăn học. Còn ông lúc này đỡ khó khăn, dành nhiều thời gian vẽ tranh triển lãm cho Bảo tàng tỉnh và vẽ thêm các hợp đồng ngoài giờ.

Năm 1989, tròn 50 tuổi, ông xin nghỉ hưu trước để có thời gian đầu tư cho sáng tác những loại tranh mà ông yêu thích, ôm ấp bấy nay. Trong những năm giảng dạy và công tác, Đỗ Năm đã có nhiều tranh mang giá trị nghệ thuật cao, có bức đã được triển lãm trong và ngoài nước, đoạt giải. Tranh của ông thường hướng tới những đề tài lịch sử, nhất là đề tài "chiến tranh cách mạng", thể hiện truyền thống đấu tranh hào hùng giữ nước của dân tộc, như các bức vẽ: "Công nhân nhà đèn Cần Thơ đình công  1928", "Cướp chính quyền ở Cần Thơ 1945", "Chiến thắng Tầm Vu", "Những cô gái ĐBSCL tải đạn", hoặc những tranh đầy ấn tượng về đề tài vùng sông nước, như: "Đua ghe ngo", "Chợ nổi Ngã Bảy",  "Bè về xuôi"... Ông cũng đã vẽ hơn 40 bức tranh về Bác Hồ kính yêu bằng nhiều chất liệu, trong đó có 31 bức ghép bằng dây điện 9 màu khác nhau...Song, điều ông luôn băn khoăn, trăn trở hơn cả là làm sao phải dùng được những chất liệu dân dã nhất của thiên nhiên Nam Bộ để tạo nên những bức tranh mang hồn dân tộc.

TỪ THỔI HỒN VÀO HOA, TRÁI, GỖ ĐỂ TẠO NÊN TRANH...

Gần 30 năm gắn bó với vùng đất ĐBSCL, hoạ sĩ Đỗ Năm xem Cần Thơ là quê hương thứ hai của mình. Tình yêu thiên nhiên và con người miệt vườn đã hướng cảm xúc thẩm mỹ của ông tới các loại hoa, trai, củ, hạt để tạo nên tranh thấm đẫm bản sắc văn hoá vùng sông nước Nam Bộ. Ông tìm tòi các chất liệu như: trái dừa, trái điệp, vỏ tràm, các loại hạt ngũ cốc... để ghép nên tranh. Bức tranh "Chiến thắng Tầm Vu" (0,60m x 0,90m), đoạt Huy chương Bạc triển lãm toàn quốc năm 1987, được tạo bởi 13 loại hạt ngũ cốc như: hạt lúa, gạo nếp, gạo tẻ, đậu đỏ, đậu xanh, đậu đen, đậu trắng, mè trắng, mè đen, hạt é... Bức tranh đã trải qua 23 năm nhưng nhìn vào vẫn như thấy mới với màu sắc trung thực của các loại hạt. Tôi hỏi: "Bí quyết nào mà ông giữ được các loại hạt không bị mối mọt, giữ được màu nguyên thuỷ?". Ông cười: "Tôi pha chế một số tinh dầu cây trái trong thiên nhiên với hoá chất theo một công thức riêng tự tìm tòi, khám phá, rồi phun lên tranh để bảo quản". Hoặc như bức tranh "Đua ghe Ngo- 1987", ông đã vẽ và khắc lên trái điệp già có hình dài và cong như chiếc ghe Ngo của người Khmer Nam Bộ trong lễ hội Oóc-om-bok. Ngoài việc tạo tranh trên hoa, trái, củ, hạt, ông còn kết hợp vẽ và khắc nổi, khắc chìm tranh lên các gốc cây mà gỗ ít bị mối mọt. Bức phù điêu "Trường ca hai cuộc kháng chiến" được trổ lên một gốc gỗ mít cao 1,7m, đường kính 0,4m. Ở đó ông thể hiện gần 1000 nhân vật, phương tiện, vũ khí chiến đấu của quân dân ta trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Từ dân quân tự vệ, anh bộ đội Cụ Hồ đến các chiến sĩ giải phóng quân. Từ gùi, gánh, xe đạp thồ đến ngựa, voi chuyển tải gạo, đạn dược, vũ khí lên chiến dịch Điện Biên Phủ. Và trên cao nhất là hình ảnh Bác Hồ kính yêu- Người đã lãnh đạo dân tộc ta chống hai "đế quốc to" là Pháp và Mỹ. Nhìn những đường nét, màu sắc của loại phù điêu bằng chất liệu dân dã này ta như thấy chính cuộc sống thực được thăng hoa dưới bàn tay khéo léo của hoạ sĩ, làm ta càng thêm lạc quan, tự hào, và càng yêu hơn đất nước và con người Việt Nam.

... ĐẾN SỰ ĐỘC ĐÁO BẰNG TRANH DÂY ĐIỆN.

Một lần nhìn thấy đống dây cáp điện thoại phế thải của Bưu điện Thành phố Cần Thơ có nhiều màu sắc, ông nảy ra ý tưởng: Dây điện là loại vật liệu bền chắc, nhập của nước ngoài, mỗi sợi cáp có tới mấy chục sợi nhỏ đủ màu sắc xanh, đỏ, tím, vàng... có thể cắt ra, ghép lại thành một bức tranh theo những chủ đề nhất định. Sau khi trao đổi với Giám đốc Sở Bưu điện, ông nhận được một hợp đồng làm bức tranh "Bản đồ thế giới" cỡ lớn để treo trong tiền sảnh khi khánh thành nhà bưu điện Trung tâm trên đại lộ Hoà Bình. Bức tranh rất hoành tráng, có diện tích 50m² (khổ 5m x 10m) làm bằng hàng vạn mảnh dây điện cắt nhỏ ghép lại và phủ keo bảo vệ. Bằng hình thức cắt dán rất công phu, chính xác, đứng xa không ai bảo đó là tranh làm bằng dây điện mà cho  là bức vẽ của một hoạ sĩ tài năng. Tiếng lành đồn xa, năm 2006 Bảo tàng Hồ Chí Minh, chi nhánh ở Bến cảng Nhà Rồng đã đặt ông làm 31 bức tranh về Bác Hồ bằng dây điện để trưng bày ở hai phòng tranh lớn của Bảo tàng, như: Bác Hồ và Bác Tôn, Bác Hồ đang gọi điện thoại, Chủ tịch Phi-đen-cat-trô, Bác Hồ tưới cây vú sữa, Bác vui Tết trung thu với các cháu... Trong đó có 4 bức khổ lớn (0,9m x 1,20m) và 27 bức khổ nhỏ (0,5m x 0,7m). Để có được những bức tranh đó, ông đã phải sưu tầm, nghiên cứu hàng ngàn bức tranh, bức ảnh về Bác Hồ của các hoạ sĩ, nhiếp ảnh trong và ngoài nước. Từ đó lấy làm mẫu và tạo nguồn cảm hứng để có sự sáng tạo chi tiết, màu sắc, làm sao biểu hiện được sự trong sáng, giản dị, gần gũi, vĩ đại của Bác "Người là Cha, là Bác, là Anh" (Tố Hữu). Khó nhất là việc thể hiện tâm hồn, trí tuệ của Người qua ánh mắt, vầng trán, chòm râu, mái tóc, dáng đi, dáng đứng... Riêng bức tranh "Bác Hồ và Bác Tôn" ông đem tặng Nhà bảo tàng Tôn Đức Thắng ở thành phố Hồ Chí Minh, đến nay vẫn còn. Chỉ tiếc là bức tranh dây điện lớn nhất treo ở Bưu điên thành phố Cần Thơ, sau nhiều lần di chuyển, sửa chữa phòng ốc, nay không còn nữa. Có thể nói trong giới hoạ sĩ ở miền Tây Nam Bộ và cả nước ít có hoạ sĩ nào vẽ Bác bằng tất cả tấm lòng ngưỡng mộ, kính yêu và bằng những chất liệu độc đáo như hoạ sĩ Đỗ Năm. Nhiều khách nước ngoài như: Thái Lan, Australia, Nhật, Pháp...đi du lịch tại Cần Thơ khi nhìn thấy tranh dây điện của ông đã tới tận nhà để đặt hàng theo mẩu họ yêu thích, đem về làm kỷ niệm. Trung bình 1m² tranh dây điện của ông, họ trả tới 500 USA. Tuy chưa giàu nhưng cuộc sống gia đình ông đã qua rồi cơn "bĩ cực".

VĨ THANH:

Với những cống hiến cho Mỹ thuật, ông được nhận hàng chục giải thưởng, Huy chương Bạc, huy chương Đồng cấp quốc gia, khu vực, và nhiều bằng khen, giấy khen khác. Tranh, phù điêu của ông đã có mặt trong các bảo tàng, các cuộc triển lãm ở Việt Nam và ở nước ngoài, như: Nga, Pháp, Thuỵ Điển, Nhật.

Đã bước sang tuổi "thất thập cổ lai hy", và hơn 40 năm cầm cọ cống hiến cho Mỹ thuật, hoạ sĩ Đỗ Năm vẫn còn rất sung sức trong sáng tạo nghệ thuật. Với sự miệt mài, lòng đam mê, tâm hồn phóng khoáng, giàu nghị lực và rất khiêm tốn, giờ đây ông lại thiên về điêu khắc trên các vật liệu dân dã bằng gỗ, nhôm, gốm... Bốn người con của ông đã thành đạt, làm ăn khấm khá đều ra ở riêng. Chỉ có cô gái đầu lòng nối nghiệp cha. Sau khi tốt nghiệp trường Văn hoá Nghệ thuật đã về dạy hoạ ở một trường Trung học cơ sở thành phố Cần Thơ. Gìơ đây, hai ông bà vẫn ở ngôi nhà cấp bốn xoàng xĩnh trong con hẻm nhỏ phường An Bình. Nhìn quanh nhà, đồ đạc chẳng thấy có gì ngoài bộ vi tính và chiếc ti vi đời cũ, nhưng ta lại thấy ông rất giàu về tranh, treo khắp nhà trong, nhà ngoài, và nhiều tượng, phù điêu đặt cả ở ngoài sân, ngoài vườn nữa.

L.X (Cần Thơ)-  theo nguồn Sông Cửu Long online