Đã sắp kỷ niệm một năm Hà Nội mở rộng. Báo chí gần đây lại rộ lên phản ánh tình trạng  bẩn và quá tải của các khu vệ sinh trong các trường học nói chung và ở Hà Nội nói riêng. Có cả báo nước ngoài như  IRIN NEWS cũng viết về vấn đề này. Hầu hết các bài chỉ nêu lên hiện tượng, hoặc có chăng phân tích về góc nhìn văn hóa- xã hội của tình trạng thiếu nhà vệ sinh (WC) , chưa có giải pháp kỹ thuật nào được đề xuất để khắc phục. 

Thật ra đây không phải vấn đề mới phát sinh, từ năm 2007 vệ sinh nước sạch trong nhà trường đã được chính quyền Thành phố quan tâm. Từ đó đến nay tình hình đã được cải thiện đáng kể, ở hầu hết các trường trực thuộc Sở trên địa bàn Hà Nội cũ, các nhà vệ sinh đáp ứng nhu cầu của học sinh trong lúc giải lao, trừ số ít trường quá trật hẹp không có điều kiện xây thêm nhà WC.

Khu WC cho học sinh kiểu này khá phổ biến ở nhiều trường học thuộc Hà Nội mở rộng

Để giải quyết dứt điểm vấn đề này cần có một cuộc khảo sát, nghiên cứu, đánh giá vấn đề ở nhiều góc độ, có giaỉ pháp đồng bộ trong khuôn khổ một chương trình mục tiêu như "Chương trình chiếu sáng học đường" mà Hà Nội thực hiện rất thành công. Tuy nhiên có thể nhận ngay thấy ngay các nỗ lực giải quyết tình trạng thiếu nhà vệ sinh trong trường học đang bị cản trở bởi các nguyên nhân sau:

- Do tập quán và thói quen sử dụng: Trong kho tàng tục ngữ ca dao của Việt Nam xưa có câu " Thứ nhất quận công, thứ nhì ...".  Không rõ cái thú hoài cổ ấy nay còn không ? nhưng quan niệm không coi nhà vệ sinh là một công trình phụ thiết yếu trong đời sống còn tồn tại trong một bộ phận cư dân đô thị, và khá phổ biến ở nông thôn vùng xa, nơi người dân vẫn sống trong các căn nhà cấp 4, khu WC thường gắn với vườn cây ao cá. Vì vậy khi xây trường người ta không quan tâm nhiều đến khu vệ sinh.

- Do ý thức người sử dụng kém, dùng vòi nước không khóa, giấy vệ sinh không được bỏ vào thùng như quy định, ném giấy, rác vào bồn cầu làm tắc đường ống thoát. Về phía nhà quản lý ngoài những khó khăn khách quan như mặt bằng trật hẹp không có đủ nhà vệ sinh đáp ứng nhu cầu học sinh, lực lượng người quét dọn mỏng, thiếu nước ... vẫn còn  nhiều trường chưa thực sự quan tâm đến nhà WC cho học sinh. Thực tế cho thấy nhiều cửa nhà vệ sinh hỏng, không đóng được, vòi nước hỏng không được sửa chữa kịp thời, thậm chí một số trường không có nhà vệ sinh hoặc sử dụng nhà vệ sinh vào mục đích khác.

- Do kinh phí hạn hẹp, một quan niệm tương đối phổ biến đang tồn tại là "khi được trên cấp kinh phí thì phải lo xây phòng học trước đã". Chính cách suy nghĩ "chỉ lo xây phòng học" cùng với "tư duy lúa nước" dẫn đến một thực tế là có  trường có đủ, thậm trí thừa phòng học nhưng vẫn chưa có kinh phí làm nhà WC. Nhà trường phải trích phần kinh phí ít ỏi hàng năm để làm nhà WC.

-  Ở các trường thuộc Hà Nội mở rộng, phần nhiều không được qui hoạch và thiết kế đồng bộ từ đầu. Cách xây dựng không bài bản này dẫn đến nhiều hệ lụy kéo dài, làm xấu cảnh quan sư phạm, khó khăn và tốn kém khi cải tạo mở rộng trường. Có trường khi xây thêm phòng học phải phá dỡ khu vệ sinh làm trước để giải phóng mặt bằng. Nhiều trường mới xây, cao tầng, rất hiện đại nhưng nhà vệ sinh chỉ là một dãy nhà tạm cách khá xa khu lớp học, đi lại sử dụng rất bất tiện.

-  Do không có thiết kế hợp lý: Các  thông số về chỉ tiêu bình quân số học sinh/ số hố tiêu, hố tiêu. Các tiêu chuẩn, qui phạm thiết kế khu vệ sinh trong trường học mà các cơ quan chức năng thuộc Bộ Y Tế, Bộ Xây Dựng, Bộ Giáo Dục đưa ra chưa thống nhất. Chính vì chưa có tiêu chuẩn, qui phạm rõ ràng nên các khu WC khá đa dạng. Nhiều khu WC không đạt chuẩn,  giữa khu WC và lớp học không có khoảng cách ly cần thiết, nếu WC lại ở đầu hướng gió thì dù có làm vệ sinh thường xuyên cũng khó tránh tránh mùi khai bay vào lớp. Có nơi nước thải từ khu WC không tiêu chuẩn gây ô nhiễm môi trường bị người dân phản ứng.

- Do ý thức người sử dụng: Khi đã có được khu WC đạt tiêu chuẩn ý thức của người sử dụng có ảnh hưởng rất lớn. Ý thức người sử dụng kém như dùng vòi nước không khóa, giấy vệ sinh không được bỏ vào thùng như quy định, ném giấy, rác vào bồn cầu làm tắc đường ống thoát. Về phía nhà quản lý ngoài những khó khăn khách quan như mặt bằng trật hẹp không có đủ nhà vệ sinh đáp ứng nhu cầu học sinh, lực lượng người quét dọn mỏng, thiếu nước ... Vẫn còn  nhiều trường chưa thực sự quan tâm đến nhà WC cho học sinh. Thực tế cho thấy nhiều cửa nhà vệ sinh hỏng, không đóng được, vòi nước hỏng không được sửa chữa kịp thời, thậm chí một số trường không có nhà vệ sinh hoặc sử dụng nhà vệ sinh vào mục đích khác.

Trong khi chờ đợi  các nhà chuyên môn đề ra những biện pháp đồng bộ, xin đề xuất một số giải pháp khắc phục sau đây:

- Các trường khu vực nội thành khu vệ sinh thường hợp khối trong các nhà học; Nhưng do không có quĩ đất, sĩ số học sinh đông nên khu vệ sinh phải làm kề bên lớp học, không có khoảng cách ly cần thiết. Để khắc phục mùi khai từ khu WC ngoài cọ rửa thường xuyên,  giaỉ pháp đơn giản, kinh tế và hiệu quả là lắp một quạt hút công nghiệp, gắn với đường ống đưa lên cao ở phía sau khu vệ sinh. Khi vận hành quạt tạo luông không khí đối lưu mang theo không khí ô nhiễm, ngăn không cho khuếch tán ra ngoài.

- Với các trường thuộc Hà Nội mở rộng, khuôn viên trường thoáng rộng, nhưng tiện nghi công trình không cao. Cả các nhà cao tầng, WC thường không có trong khối nhà học. Với những trường này chọn giaỉ pháp xây khu vệ sinh tập trung ở đầu hồi các khối nhà học, cách xa nhà cũ tối thiểu 1 mét, có nhà cầu nối với khối lớp học. Giaỉ pháp kỹ thuật này tránh được kết cấu móng nhà cũ, tạo khoảng không gian ngăn cách và đối lưu không khí, ngăn mùi hiệu quả, giải pháp kỹ thuật và thi công đơn giản, tiết kiệm kinh phí.

- Với các trường vùng xa, cơ sở hạ tầng kém, hệ thống điện, cấp thoát nước không đồng bộ, điều kiện làm vệ sinh kém. Học sinh chưa quen sử dụng các khu WC tiêu chuẩn, nhưng bù lại các trường thường có khuôn viên rộng rãi, nhà thấp tầng (một, hai tầng). Giải pháp xây khu vệ sinh một tầng, tách hẳn khu lớp học là lựa chọn có nhiều ưu điểm: Lớp học không bị ảnh hưởng nếu điều kiện làm vệ sinh không tốt, dễ sửa chữa khi hỏng tắc, giá thành xây dựng thấp, áp dụng được thiết kế mẫu, thời gian chuẩn bị và xây dựng ngắn. Tuy nhiên khi thực hiện phải đảm bảo qui hoạch chung của trường và đáp ứng những yêu cầu tối thiểu về xây dựng như cuối hướng gió, không quá xa lớp học và chọn mẫu nhà vệ sinh có khả năng mở rộng khi cần.

- Đẩy mạnh tuyên truyền trong nhà trường để nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh chung, thói quen đi WC đúng nơi đúng chỗ (Xin nói nhỏ, ngoài đường còn thấy nhiều người lớn không gương mẫu, chả trách các cháu). Hướng dẫn người sử dụng khu vệ sinh những kỹ năng cần thiết. Đưa vệ sinh học đường vào tiêu chuẩn xét duyệt thi đua...vận động cha mẹ học sinh chung tay cùng nhà trường lo cho con em mình.

So với trước Hà Nội bây giờ mở rộng nhiều lần với nhiều vùng văn hóa đan xen. Xu hướng đô thị hóa là tất yếu, nhưng mong sao văn minh "xí máy" của Hà Nội đến được những vùng sâu vùng xa của Hà Nội mở rộng, thay vì mang đến những xô lệch văn hóa, triệt phá đi những cảnh quan xinh đẹp của một vùng quê bắc bộ. Để kỷ niệm lần thứ 02 Hà Nội mở rộng, nhà WC trong trường học không còn là chuyện biết rồi khổ lắm nói mãi.

Bài và ảnh Đỗ Quang