Có một người đàn ông trong một đêm trên đất bạn Lào, nhớ con đã viết một bài thơ để kể cho con nghe về cội nguồn tên con. 14 năm trôi qua, cậu bé có cái tên rất lạ: Biển đã thôi không thắc mắc khi đọc bài thơ của cha.

Xuất Lạ thay, cái tên chỉ có một chữ, cả họ tên cũng chỉ 3-4 chữ mà lại là mang cả một câu chuyện thật dài. Nhìn vào, thấy một góc tinh thần mỗi gia đình, thấy cả sự biến đổi của đời sống xã hội. Cái tên-tình yêu và tác phẩm nghệ thuật đầu tiên cha, mẹ tặng cho con thêm một lần trở nên câu chuyện đáng nói...

Tô Hoài viết trong tiểu thuyết mới nhất của ông "Ba người khác": "Tôi đã thuộc mọi người. Bố tên là Diệc (...). Con gái là cô Đơm và mấy em, những thằng Vó, cái Lưới, thằng Cò... Nhà cò nhà diệc, những ao ước cầu mong hàng ngày đơm đó sông nước chỉ có vậy. Nghèo đến thế chứ nghèo sao nữa, những cái tên cũng đã khiến tôi gối đầu ngủ yên được". Nói đến điều này là đã chạm đến hầu như mọi gia đình, nơi ông, bà gốc gác cũng đã từng mang những cái tên nôm na như thế. Đầu tiên là để dễ nuôi, tên càng xấu càng dễ, nhất là ở những vùng nông thôn. Cho nên mới có "vòng", "vèo", "kèo", "cột"... Gần như mọi thứ xung quanh đều có thể trở thành tên cả. Tất cả gợi nên một thời những bà mẹ đau khổ vì mấy lượt sinh mới nuôi nổi một đứa. Và không ít trẻ sinh ra chưa kịp mang tên đã ra đi. Tỉ lệ chết trẻ dưới 5 tuổi là một trong những dấu hiệu phản ánh tình trạng chất lượng thấp của dân số.

Đằng sau ước vọng lớn nhất là sự sống còn, cái tên còn  mang những khát vọng ghi dấu ấn thời đại. ông Diệm, hàng xóm nhà tôi cười ha hả khi nhắc đến chuyện này: "Trước tôi là bà Mỹ, hai ông anh lớn là Đả và Đảo,  đả đảo Mỹ Diệm, các cụ xưa hóm thật!". Lại một chuyện vui, một gia đình ở tỉnh miền núi định đẻ 8 đứa, bất kể gái, trai đều lần lượt đặt là: "Lực Lượng Hòa Bình Thế Giới Muôn Năm". Tuy nhiên không hiểu vì lý do gì, chỉ đến Muôn là không đẻ được nữa. Người vui chuyện thì bình: "chắc có lẽ tại ông bà, nên tình hình thế giới đến nay vẫn còn bất ổn".

Đôi khi những buồn vui, hạnh phúc, tình yêu cũng được gửi gắm trong chỉ một cái tên. Cậu bé ở đầu bài được cha kể cho nghe lịch sử cái tên Biển bằng một bài thơ cảm động: "Ngày xưa, quê mình chỉ là cồn cát/ Qua ngàn năm được biển bồi biển đắp/ Người dân chài đến dựng thành làng mạc/ Thành làng Dừa rợp mát bóng cây" và "Trong một đêm trăng/ Bố ngồi bên Mẹ/ Bố xin/ Mẹ trao/ Nụ hôn đầu rất khẽ/ ôi hạnh phúc ngọt ngào chỉ có Biển kề bên/ Và cũng từ phía ấy/ Trăng lên..." "Vì thế con ơi biển là vị mặn/ Của Mẹ của Cha trong máu con tim/ Cha kể con nghe để biết cội nguồn". Biển từ đây chắc sẽ không thắc mắc về cái tên khá lạ của mình, sẽ hiểu đó là kỷ niệm tình yêu cha, mẹ là quê hương em, là ông nội và là một phần cuộc đời của bố... Tôi chắc, đã có nhiều người con mang cái tên cha mẹ đặt cho và lớn lên bình thản. Nhưng một ngày phát hiện ra trong nhật  ký cha hoặc mẹ có một bài thơ, một bức thư nói về "sự tích" cái tên mình. Chỉ một chuyện nho nhỏ song có thể làm cho những thành viên thêm gần gũi với nhau hơn. Sức mạnh của gốc rễ, cội nguồn ngay từ cả cái tên làm cho người ta đỡ chông chênh. Tôi nhớ lời một bà giáo về hưu: "Ai bay cao, bay xa đến mấy, cũng có lúc cần đỗ lại, đứng vững trên mặt đất".

Đối với người Thăng Long, đây còn là câu chuyện dòng họ, chuyện văn hóa, truyền thống. Nhiều gia đình khoa bảng đặt tên con, cháu, chắt từ khi chúng chưa sinh ra, theo cách cùng tên, khác đệm hoặc cùng đệm khác tên. Những cái tên gắn anh với em, con cháu với ông bà, tiên tổ. Lúc ấy tên còn là "tên tuổi", mà mỗi khi xướng lên lại không thể không nhớ đến trách nhiệm với người trong họ tộc. Họa sĩ Vũ Giáng Hương (con gái nhà văn Vũ Ngọc Phan) cũng từng chia sẻ: Trong thời buổi thế hệ trẻ tiếp nhận chưa chọn lọc văn hóa phương Tây, thì việc phát huy tinh thần trách nhiệm với dòng họ mình là điều rất cần thiết. Đó là cách để lưu giữ các giá trị văn hóa và giúp thế hệ trẻ "miễn dịch" trước mặt trái của xã hội. Đấy cũng là cách lưu giữ một nét đẹp của gia đình Hà Nội.

Nếu nhìn từ hai điểm nối dài trong lịch sử, từ cô Đơm, anh Cò cho đến hôm nay, thì cái tên đã thay đổi rất nhiều. Vùng nông thôn giờ tên cũng khác. ở thành thị thì đã rõ. Tên 4 chữ nhiều hơn, được coi là "khác" và "sang" hơn so với tên 3 chữ truyền thống. Hầu như trẻ con cũng được gọi thêm một cái tên yêu ở nhà, ngoài "Tí", "Cún", "Bi", "Bốp"... ra thì còn có "Bill", "Sakura", "Tiny"... Nghĩa là có yếu tố nước ngoài, không thuần Việt nữa. Tên của thời hội nhập chăng? Khắp các hiệu sách bây giờ cũng bầy bán những cuốn hướng dẫn cách đặt tên cho con, mà phần nhiều ý nghĩa bắt nguồn từ Hán tự. Tên trở thành một công đoạn chiếm mất không ít thời gian của cha mẹ. Làm sao để nó đẹp, ý nghĩa và "chở" được tấm tình của phụ huynh.

Vẫn tồn tại song song hai cái tên, rất nôm na như xa xưa, nhưng cũng lại rất "kêu" như cậu bé Bống (Nguyễn Mạnh Tường Quân) và chị gái Bông (Nguyễn Phong Lam Kiều). Quả là đời sống đổi thay, nhưng cái ngày hôm qua không phải là không còn hiện hữu.

Vì mỗi người đều có một cái tên, và mỗi cái tên là cả một câu chuyện có màu sắc gia đình, xã hội, lịch sử, văn hóa.., nên những nhặt nhạnh ở trên chỉ là gợi mở. Bạn đọc và cuộc sống mới tiếp tục làm cho câu chuyện này thêm phong phú.

Hà Dương