Bàn thêm về    Văn hóa đánh giá

Hồ Hương

Báo Giáo dục & Thời đại (CN) số 39 năm 2009 có một bài viết bàn về Văn hóa đánh giá (VHĐG). Bài viết đó mới chỉ bàn đến VHĐG trong phạm vi học đường, tức là trong việc ĐG chất lượng giáo dục. Nhưng trong thực tiễn đời sống thì công việc ĐG lại luôn là chuyện thường ngày, diễn ra trên mọi lĩnh vực hoạt động của con người, diễn ra trong mọi không gian, và ở các cấp độ khác nhau. Vậy nên cần mở rộng vấn đề và bàn thêm cho đầy đủ, nhất là lâu nay nó đang được coi là câu chuyện nhạy cảm, từng gây ra nhiều điều phân tâm trong dư luận xã hội (XH).

Như chúng ta đều biết, mọi hoạt động của con người dù là của cá nhân hay của cộng đồng, dù là việc nhỏ hay việc lớn đều luôn gắn với yêu cầu được ĐG. Mục đích của việc ĐG là để biết đúng phần được và phần chưa được, phần tốt và phần chưa tốt,...để mà phát huy và khắc phục, nhằm làm cho các hoạt động tiếp theo sẽ tốt hơn lên.  

Đối tượng của việc ĐG lại muôn mầu muôn vẻ, từ việc nhỏ của mỗi con người cho đến việc đại sự của quốc gia và quốc tế, ở cả dạng vật thể và dạng phi vật thể, cả những biểu hiện cụ thể và những yếu tố trừu tượng,...Đối tượng của việc ĐG thường là các sự vật, sự việc, nhưng cũng có thể là con người, có thể là đường lối, chính sách, chủ trương,..và xa hơn, cao hơn lại cũng có thể là các triết lý tư tưởng, các học thuyết khoa học, các thể chế chính trị, các giai đoạn lịch sử,...

Chúng ta đã từng được nghe thầy cô giáo chủ nhiệm thông báo về kết quả học tập và rèn luyện của con cháu mỗi lần dự họp phụ huynh. Chúng ta đã từng hồi hộp chờ đợi kết quả chẩn đoán tình hình sức khỏe của bản thân từ các thầy thuốc mỗi khi đến bệnh viện để khám bệnh...Ai ai cũng đều phải quan tâm đến các thông tin về chất lượng các sản phẩm hàng hóa vì vẫn thường xuyên tiếp xúc với thị trường....Chúng ta đã từng được nghe các báo cáo tình hình kinh tế - xã hội (KT-XH) của địa phương, của TW tại các kỳ họp Hội đồng nhân dân, Quốc hội, các báo cáo chính trị tại các Đại hội Đảng các cấp, các báo cáo tổng kết hàng năm của các cơ quan, đơn vị, từng được nghe thành tích của các cá nhân và đơn vị được khen thưởng, được phong tặng danh hiệu... Hàng năm chúng ta vẫn được nghe thông báo về tình hình chất lượng các bậc học, cấp học, chất lượng các kỳ thi, được nghe công bố các công trình khoa học, các sáng tác văn học nghệ thuật có giá trị cao, được biết danh sách các nhà giáo bậc ĐH, các nhà khoa học được phong tặng học hàm GS, PGS,... Rồi trên các phương tiện thông tin đại chúng thỉnh thoảng chúng ta lại được thông báo về các phiên tòa xét xử các vụ án dân sự, hình sự... Lại nữa, năm nào chúng ta cũng thường xuyên được xem truyền hình trực tiếp nhiều buổi lễ tôn vinh các cá nhân và đơn vị có nhiều đóng góp cho sự phát triển KT-XH,..v. v.&.v. v..., nhiều và nhiều lắm ... Tất cả những thông tin đó chính là kết quả của sự ĐG, và đều được hiểu là phải trải qua nhiều công đoạn của các quá trình ĐG công phu, nghiêm túc, chuẩn xác,...

Nhưng thực tế lại chưa phải là như thế, chưa được là như thế ! Việc ĐG của chúng ta đã và đang còn nhiều "hạt sạn", gây ra nhiều tiêu cực đến mức nhức nhối trong dư luận XH, làm suy giảm hẳn đi ý nghĩa XH và văn hóa tốt đẹp của việc ĐG. Những điều bất cập, bất ổn trong việc ĐG thể hiện ra ở nhiều mặt : từ tiêu chuẩn ĐG, phương pháp ĐG đến quy trình ĐG, bộ máy ĐG,...không chỉ nhìn thấy trong những quy định, mà có lẽ chủ yếu là trong khâu vận dụng. Do đó đương nhiên cuối cùng là phải bộc lộ ra ở kết quả ĐG và hiệu quả ĐG : có rất nhiều trường hợp đông đảo dư luận XH không đồng tình, thậm chí là không chấp nhận kết quả, và quan trọng nhất là kết quả đó không thúc đẩy được thực tiễn phát triển tiến bộ như mục đích tự thân của việc ĐG. Điều băn khoăn nhiều nhất và cũng dễ thấy nhất của dư luận XH lâu nay đối với việc ĐG ở mọi cấp là chưa bảo đảm được các yêu cầu cơ bản của việc ĐG, như lãnh đạo vẫn thường phát biểu chỉ đạo là phải khách quan, trung thực, phải công khai, dân chủ, minh bạch,...Và đó có lẽ cũng là nguyên nhân trực tiếp của những tiêu cực trong việc ĐG mà mọi người đều quan tâm và không thể yên lòng ! 

Chúng ta đều hiểu ĐG là sự xem xét, nhận định về giá trị của đối tượng được ĐG, xác định chất lượng của đối tượng so với yêu cầu phát triển của đối tượng đó. Hoạt động thực tiễn mà không được ĐG đúng và kịp thời thì thực tiễn không thể phát triển được, lĩnh vực hoạt động nào không làm tốt việc này thì sẽ tự kìm hãm mình, tự làm yếu mình đi, mỗi con người mà không được phê bình và tự phê bình hàng ngày thì ngày càng lạc hậu, thoái hóa và có thể biến chất,...và nói rộng ra nếu toàn XH cũng như thế thì XH sẽ trì trệ, suy thoái, thậm chí có thể sẽ tan rã.

    Thông thường thì ĐG được thực hiện bởi 2 hình thức chủ yếu là : ĐG của chủ quan những người trong cuộc (tự ĐG) và ĐG khách quan từ những người ngoài cuộc, kể cả của các chuyên gia và của cấp trên. Chúng ta vẫn luôn đề cao và coi trọng hình thức tự ĐG, vì chính từ đó mới tạo ra được động lực bên trong (nội lực) mạnh mẽ cho sự phát triển.

ĐG được thực hiện ở nhiều cấp độ, từ tự ĐG của cá nhân và đơn vị cơ sở cho lên đến các cấp trung gian và cao nhất là ĐG của cấp TW (không kể có những ĐG phải cần cả đến cấp quốc tế). Chúng ta đề cao sự ĐG của cấp cơ sở, nhất là của quần chúng nhân dân, nhưng cũng rất coi trọng sự ĐG của các chuyên gia có am hiểu sâu về chuyên ngành và sự ĐG của cấp trên với tầm nhìn bao quát hơn.

Như trên đã nêu, mục đích trực tiếp của việc ĐG là để thúc đẩy thực tiễn phát triển tiến bộ, và sâu xa hơn là để tôn vinh cái tốt, chống lại cái xấu, tạo ra môi trường thuận lợi cho sự thăng hoa của cái Chân- Thiện- Mỹ, để từ đó mà tạo nên và làm phong phú thêm cái nền tảng và bản sắc của  văn hóa dân tộc. Do vậy mà chúng ta có thể nói ĐG là biểu hiện của sự văn minh, chỉ có ở XH loài người, là một nét văn hóa của mỗi quốc gia. Và ngược lại, muốn cho việc ĐG ngày càng vươn được tới mục đích cao đẹp đó thì việc ĐG phải có cơ sở triết lý của văn hóa, phải được định hướng và thường xuyên điều chỉnh bằng văn hóa, trước hết là văn hóa dân tộc. Nói cách khác, muốn ĐG đúng thì phải có VHĐG.

VHĐG có thể hiểu là sự quán triệt mục đích ĐG, các yêu cầu cơ bản của việc ĐG, cơ sở lý luận của khoa học ĐG, truyền thống văn hóa của dân tộc trong việc khen-chê,...vào toàn bộ quá trình ĐG (từ tiêu chuẩn ĐG, phương pháp ĐG,...cho đến quy trình ĐG, bộ máy ĐG,..), quán triệt vào nhận thức của  toàn XH, vào năng lực và phẩm chất của những người tham gia ĐG chủ chốt. VHĐG yêu cầu việc ĐG phải đảm bảo được tối thiểu 2 tính: tính khoa học và tính nhân văn, ở đó yêu cầu cao nhất và xuyên suốt là VHĐG phải định hướng cho được việc ĐG vào mục tiêu phát triển tiến bộ, chống lại mọi mục đích vụ lợi thiển cận.

Chẳng hạn : Về tiêu chuẩn ĐG phải bám sát được những yêu cầu cơ bản trong sự phát triển của đối tượng được ĐG, trên cơ sở hiểu đúng quy luật phát triển của đối tượng đó. Phải xác định được tiêu chí cơ bản và vai trò của từng tiêu chí còn lại,...

Về phương pháp ĐG phải khách quan, tôn trọng chứng cứ, ĐG theo quan điểm phát triển biện chứng và quan điểm lịch sử,... 

Về quy trình ĐG phải coi trọng khâu tự ĐG, phải công khai, dân chủ, dựa vào quần chúng nhân dân, nhưng cũng không thể lơi lỏng khâu chỉ đạo tập trung, ...

Về bộ máy ĐG phải gọn nhẹ và tinh thông nghiệp vụ ĐG, không phải ai cũng làm được việc ĐG, nhất là ĐG chuyên ngành,...

Về tư tưởng chỉ đạo phải nhìn thẳng vào sự thật, tôn trọng sự thật, chống tư tưởng thành tích, chống lại các biểu hiện tiêu cực của cơ chế thị trường,...

Như vậy rõ ràng là VHĐG là một bộ phận quan yếu của văn hóa nhân loại cũng như văn hóa dân tộc. Đối với mỗi quốc gia thì VHĐG chi phối trực tiếp định hướng phát triển và tốc độ phát triển của toàn bộ đời sống KT- XH. Chả thế mà trong ngành Giáo dục nước ta đã từng bảo nhau "Thi như thế nào thì dạy và học như thế ấy", và bây giờ ý kiến đó vẫn đúng đối với sự phát triển của thực tiễn KT-XH: "ĐG như thế nào thì phát triển như thế ấy" !

Trong lịch sử xây dựng và bảo vệ đất nước, chúng ta đã từng có VHĐG rất trong sáng và đúng đắn, góp phần quan trọng tạo nên nội lực vô cùng mạnh mẽ để đất nước phát triển và chiến thắng. Nhưng cho đến hôm nay, vào thời điểm này, thì có lẽ chúng ta đã đánh mất VHĐG đó rồi, chúng ta chưa có VHĐG đích thực của thời kỳ phát triển mới ! Chúng ta đã từng biết nhan nhản những hiện tượng phản văn hóa trong việc ĐG của các ngành, các địa phương mà phổ biến nhất là bệnh thành tích, báo cáo sai sự thật, bằng cấp giả, danh hiệu dỏm, mua bán thành tích, bằng cấp, danh hiệu, chức tước,... và thậm chí cả công và tội cũng có thể mua bán được!     Đau lòng nhất là những chuyện phản văn hóa, phản giáo dục trong ĐG lại xảy ra ngay từ các lớp học Mầm non, Tiểu học khi con trẻ của chúng ta mới chập chững bước vào đời !

Hệ lụy của những lệch lạc đó là làm cho XH không biết đúng được thực trạng phát triển KT-XH, không phân biệt được thực-hư, tốt-xấu, phải- trái, đúng-sai,..làm chệch định hướng phấn đấu, làm mất động lực phát triển,...! Và về lâu dài, nếu những cái ĐG sai không được sửa thì sẽ là một sự bóp méo sự thật, bóp méo lịch sử, đó là tội lớn đối với đất nước, với con cháu các đời sau !

Thế thì cái gì đã phá hoại VHĐG tốt đẹp mà chúng ta đã có, cái gì đang cản trở sự ra đời một VHĐG đứng đắn đích thực của thời kỳ đổi mới ? Đích danh thủ phạm là mặt trái của cơ chế thị trường, vì chính nó đã làm thay đổi khá nhanh các chuẩn giá trị XH mà tiêu điểm và đỉnh điểm là sự lật ngược lại triết lý sống của số đông thành viên trong XH : từ sống tình nghĩa, sống vì dân vì nước chuyển sang sống vì tiền, sống cho cá nhân mình là trên hết !  Trong môi trường sôi động và nghiệt ngã của nền KT thị trường, người ta đua nhau làm giầu bất kể bằng cách nào (danh nghĩa là làm giầu chính đáng !) thì tất yếu mục đích đó rất dễ thâm nhập, len lỏi vào lĩnh vực ĐG, khen, chê, phạt. Một XH mà cần gì đều mua được bằng tiền thì còn đâu động lực thật sự và trong sáng để mà thúc đẩy XH đó phát triển nữa ? Do đó đã có người nhận định thẳng thắn và chua chát "VHĐG hiện nay của chúng ta là "VHĐG chợ búa", "VHĐG lừa dân, dối Đảng""! Đúng là đã đến lúc toàn XH chúng ta phải rung chuông  báo động về sự thật đau lòng này, dù rằng đã hơi muộn !

Tìm được giải pháp tháo gỡ ách tắc này là một bài toán khó, không phải vì chúng ta không đủ trí tuệ mà có lẽ vì chúng ta đang phân tâm vì những cái gì đó "rất khó nói" ! Cách đây hơn 2 năm ngành Giáo dục & đào tạo đã dám mạnh dạn tuyên chiến với cái "VHĐG lừa dân, dối Đảng" đó bằng cuộc vận động "Hai không". Nhưng cho đến bây giờ thì cuộc chiến đó chưa mang đến thành công và có lẽ không thể thành công được ! Ai cũng tưởng như và mong cho Bộ GD&ĐT sẽ là người lính xung kích số 1 trong cuộc chiến đầy cam go này. Quả là việc đời không hề đơn giản ! Chúng ta lại thấy cuộc chiến này đang rẽ sang một ngả khác : toàn XH đang phải chống lại những sản phẩm dỏm, giả, ngấm đậm cái "VHĐG thị trường, lừa dân, dối Đảng" của chính ngành GD&ĐT trong hàng loạt các trường ĐH mở ra không đúng tiêu chuẩn một cách vô tội vạ, trong hàng loạt dịch vụ liên kết đào tạo, đào tạo tại chức, từ xa,...một cách bừa bãi, vô trách nhiệm,...! Nhưng điều quan trọng hơn, sâu xa hơn đã dẫn đến sự không thể thành công của ngành GD&ĐT khi dám một mình tuyên chiến với cả mênh mông cái vấn nạn "bướng bỉnh" này chính vì đây lại đã là quốc nạn rồi ! Đây là lỗi của hệ thống, lỗi của cơ chế quản lý vĩ mô sinh ra từ mô hình KT thị trường định hướng XHCN đang trong quá trình hình thành nên cả pháp luật và đạo đức XH đều chưa đủ sức điều chỉnh được hành vi của con người, khi số đông còn đang ngơ ngác và vội vã chạy đua theo đồng tiền ! Để thay đổi được phải làm đồng bộ và làm từ trên xuống.

Mặc dù vậy, có lẽ trước mắt chí ít thì chúng ta cũng phải quyết tìm ra cho được biện pháp khả thi nhằm hạn chế tối đa (chứ chưa thể ngăn chặn triệt để) những tác động tiêu cực từ mặt trái của cơ chế thị trường đến nhận thức, tình cảm, đạo đức và lối sống (tức là phần cốt lõi của văn hóa sống) của toàn XH, đặc biệt là với cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ. Nếu làm được việc này thì sẽ có cơ sở để từ đó mà thay đổi dần VHĐG đã ngấm khá sâu vào tiềm thức của nhiều người trong chúng ta.  

Phải làm sống lại VHĐG tốt đẹp đã có trong lịch sử dân tộc, bổ sung và điều chỉnh nó cho phù hợp với yêu cầu mới để hình thành một VHĐG đứng đắn cho giai đoạn lịch sử mới. Phải làm cho VHĐG trở thành một động lực thực sự, một "kim chỉ Nam" cho sự phát triển của đất nước, vì mục tiêu "Dân giầu, nước mạnh, XH công bằng, dân chủ, văn minh" !

                                                         Tháng 1 năm 2010

                                                                  H H