HỘI ĐỒNG NIÊN VÀ TỤC VỌNG LÃO LÀNG ĐA-SĨ 

Làng Đa-sĩ (phường Kiến hưng, quận Hà đông, Hà nội) thuộc huyện Thanh-oai, phủ Ứng-thiên xưa của xứ Sơn-Nam hạ. Làng có một bề dày văn hóa khoảng 7-800 năm. Ngay cái tên làng cũng đã qua nhiều lần thay đổi tùy theo những đặc điểm văn hóa lịch sử của làng; từ Huyền khê đến Đan khê, Đan sỹ rồi đến nay là Đa sỹ.

Tương truyền theo Thần phả của làng, Đa-sĩ là tên "ngự ban". Vào thời Hậu Lê, trong làng có 7 vị tiến sĩ họ Hoàng, 2 vị họ Lê, 2 vị họ Nguyễn và 1 vị họ Trịnh. Tất cả các vị đó đều làm quan trong Triều, trong đó có 4 vị là đại thần Quân cơ. Năm đó làng "vào Đám", nghĩa là tổ chức Hội làng, rước kiệu thờ Đức Bản cảnh Thành hoàng của làng vào dịp 12-15 tháng Giêng đầu năm. Và như vậy cả 12 vị quan triều đều xin nhà vua cho nghỉ để về tham gia việc làng... Chính vì vậy mà nhà vua nghe tâu trình đã cảm khái bèn ban cho làng cái tên là Đa sĩ - nhiều kẻ sĩ... Đến nay miếu thờ Đức Bản cảnh Thành hoàng làng đã được các triều đình phong kiến "ban sắc phong" tổng cộng là 38 đạo, còn lưu giữ được toàn bộ. Bản thân Nhà nước ta đã cấp bằng Di tích Lịch sử văn hóa vào những năm 1981 và 1985. Vừa qua, năm 2007-2008 Hội Đông y Hà Tây cùng với ngàng Quân y (do Thiếu tướng AHLLVT TSKH Bác sĩ Lê Thế Trung dẫn đầu) đã tổ chức hai cuộc Hội thảo tại miếu thờ Đức Bản cảnh Thành hoàng Lương Dược Đại vương Hoàng-Đôn-Hòa, để tôn vinh Ngài làm ông Tổ ngành Quân y.

Có rất nhiều tập tục văn hóa ở làng Đa sĩ, trong đó tục kết Hội Đồng tuế (mà sau này người ta lại quen gọi là Hội Đồng niên), đó là một tổ chức của những tráng đinh trong làng sinh ra cũng một năm, khi đến tuổi trưởng thành "tam thập nhi lập" (30 tuổi) thường họp bạn kết chạ với nhau trong các sinh hoạt theo phong tục làng chạ. Các thành viên không phân biệt thứ hạng, điều kiện kinh tế, địa vị xã hội, vai vế trong họ tộc... khi tham gia Hội đều bình đẳng và trách nhiệm như nhau.

Ngày nay, trong làng có nhiều người đã thoát ly khỏi mọi sinh hoạt ở làng, nhưng khi đến kỳ hạn hầu hết mọi người đều quay về tham gia Hội Đồng tuế. Có những người ở quá xa, điều kiện đi lại khó khăn (miền Nam, nước ngoài) đến kỳ đều nhắn gửi người thân ở nhà hỏi thăm và thay mặt đóng góp tham gia như một thành viên có mặt của Hội. Đó là một nét tương đồng với quan niệm "cáo chết ba năm quay đầu về núi" trong dân gian xưa của truyền thống dân tộc. Bên cạnh tình làng nghĩa xóm, họ tộc huyết thống ở làng thì Hội Đồng tuế cũng là một quan hệ thân thuộc. Tùy theo hoàn cảnh điều kiện, các thành viên trong Hội cũng giúp đỡ lẫn nhau trong mọi vấn đề của cuộc sống thường nhật. Cũng chính vì vậy, nếu có ai đó không tham gia Hội Đồng tuế thì trong sinh hoạt thường kỳ của họ hình như cũng có một chút gì đó "lẻ loi đơn độc". Theo như Hương ước xưa của làng, khi các tráng đinh bắt đầu tự nguyện họp bạn lập Hội Đồng tuế sẽ sửa một cái lễ "hàn hâm" (sôi, gà hoặc thủ lợn, trầu rượu, hoa quả, vàng hương,...) mang ra lễ ở Miếu và Đình làng, gọi là Lễ trình; ý là Hội có lễ trình Thánh (Đức Bản cảnh Thành Hoàng làng) để xin được trợ phù cho mọi hoạt động phục vụ làng của Hội tiếp đó được hanh thông, đắc đạt. Hội cũng sẽ bầu ra một người có uy tín làm chủ sự, đó thường là người có nhiệt huyết và khả năng tổ chức. Và sau đó lần lượt hàng năm sẽ cắt cử người "đăng cai". Người đăng cai có nhiệm vụ làm đầu mối cho mọi hoạt động của Hội; đại diện cho anh em trong các đám hiếu hỷ, thăm hỏi "tứ thân phụ mẫu" và bản thân các thành viên của Hội những khi ốm đau bệnh tật. Ở làng chuyện "hỷ" không chỉ riêng là chuyện cưới xin gả bán, mà còn có tục lệ "khao lão" của các cụ bô lão đạt “thiên tước”, nghĩa là đến tuổi năm chẵn từ 70 trở lên vào dịp ngày kỵ Đức Bản cảnh Thành Hoàng (12-15 tháng Giêng ÂL, nét văn hóa này của làng xin sẽ được đề cập trong một dịp khác). Những ngày đó, người đăng cai của Hội cũng phải chủ trì việc mừng thọ các cụ là "tứ thân phụ mẫu" của các thành viên trong Hội. Những hoạt động đó của Hội không những với gia đình những thành viên thường xuyên sinh hoạt tại làng, mà còn đối với cả những gia đình thành viên ở xa không mấy khi có dịp về làng. Thậm chí bản thân thành viên đó do điều kiện hoàn cảnh, không thể có mặt trong những dịp hiếu hỷ của gia đình mình, nhưng Hội vẫn thăm hỏi, lễ mừng chu đáo như bản thân họ có mặt ... Thường niên, Hội thường ấn định một ngày trong năm không vào dịp tế lễ việc làng nào để tụ họp, tổng kết hoạt động của năm vừa qua, kết toán chi phí, trao đổi thể lệ sinh hoạt, đóng góp lệ phí, bàn giao sổ sách của người đăng cai năm trước cho người đăng cai năm tiếp theo... và cuối cùng là tổ chức một bữa tiệc cùng nhau thù tạc. Thông thường, ngày đó sẽ tổ chức ở nhà người đăng cai của năm mới. Hôm đó, sau khi chuẩn bị hậu cần thì Hội bao giờ cũng có chuẩn bị một mâm lễ "hàn hâm" để người đăng cai năm mới cúng gia tiên, với ý nghĩa kính cáo tiên tổ mình đã nhận trách nhiệm đăng cai Đồng tuế năm tới...

Ở làng Đa sĩ có một lệ tục đặc biệt gọi là Vọng Lão, hay nôm na gọi là ra Hầu nhà Thánh; nghĩa là năm đó Hội Đồng tuế ấy bắt đầu đến tuổi 50 (ÂL) sẽ được ra phục vụ mọi công việc trong các kỳ tế lễ ở Miếu và Đình làng trong một năm. Và năm đó Hội có tên là Hội Đồng tuế Vọng lão, và tên gọi đó chỉ tồn tại một năm ấy mà thôi (sau đó lại trở lại tên gọi Hội Đồng tuế bình thường). Ngay tên gọi cũng đã nói lên tính chất của tập tục này. Vọng Lão nghĩa là những người mới chuẩn bị được lên lão. Cả một đời người chỉ có một lần được tham gia vào tập tục đẹp đẽ đó. Cho nên tâm trạng mọi người đều háo hức, ngóng trông. Các thành viên trong Hội đến dịp này ai ai cũng đầy tâm trạng nghiêm trang, thành kính những rất hồ hởi. Đây là một dịp đặc biệt, để chuẩn bị cho nó Hội Đồng tuế đã bàn soạn từ đầu năm trước, thậm chí từ 1-2 năm trước; nào chuẩn bị áo the khăn xếp, ai không sắm được thì phải đi mượn, nào là cử người đi thăm dò ý kiến các cụ bô lão trong làng xem rằng đến năm ấy Hội có thể được công đức vật gì có ý nghĩa với công tích của Đức Bản cảnh Thành hoàng cũng như phù hợp với Hội Đồng tuế ra Vọng Lão năm đó, hay một món đồ thích hợp với việc cúng tế thường kỳ ở Đình ở Miếu Đình (có Hội thì cung tiến cái chiêng giàm, hoặc trống sấm, có Hội thì cung tiến hoành phi hay câu đối, có Hội thì cung tiến đồ thờ,...), nào là lập danh sách thành viên của Hội rồi nhờ một cụ đồ viết giúp cái sớ để đến kỳ ra Miếu lễ trình. Khi chuẩn bị đến kỳ Lạp tế ngày mùng 2 tháng Chạp (lễ tạ của nhóm đăng cai việc tế lễ của làng ở năm cũ và lễ nghênh của nhóm đăng cai năm mới), theo sự hướng dẫn của các bô lão làm trong ban chức sắc ở Đình và Miếu, cả Hội họp nhau lại phân công công việc để trợ giúp người đăng cai năm đó. Sáng sớm ngày mùng 2 tháng Chạp một số thành viên được phân công tề tựu ở người đăng cai chuẩn bị đồ lễ để tiến ra Miếu làm lễ nghênh của Hội. Công việc là đóng oản sôi, sắp mâm hoa quả, trầu rượu vàng hương…; gồm có ba mân lễ ở Đình ở Miếu và ở chùa. Đến khoảng giữa giờ Thìn (8h) mọi việc chu tất, từng nhóm 3 người đội lễ đi ra, nhóm ra Miếu, nhóm ra Đình, nhóm vào chùa dâng lễ. Từ nhà người đăng cai, đoàn đội lễ long trọng khoan thai đi trên đường làng trong con mắt hài lòng của các bậc bô lão, và ánh mắt ngưỡng mộ của những tráng niên chưa đến tuổi Vọng Lão ! Khi ra đến Miếu, cùng các thành viên của Hội, người đăng cai của Hội năm đó xin vào gặp cụ bô bão là Chủ sự tế lễ và cụ Từ miếu, đặt lễ và có lời lẽ long trọng thưa với dân làng xin được dâng lễ trình Thánh và nhận nhiệm vụ với làng trong năm tới. Sau cuộc tế lễ, toàn bộ thành viên của Hội bắt tay vào các công việc phục vụ; sắp mân thụ lộc cho các bô lão, cho các quan viên tế và bản thân thành viên trong Hội, cuối cùng dọn dẹp cất đồ lộ bộ, chiêng trống và đóng cửa Miếu.

Về tổ chức, Hội phải cắt cử ba người tham gia làm Bồi tế trong hàng ngũ quan viên tế của làng (thường là 3 người). Những người nhận nhiệm vụ Bồi tế phải tham gia tập dượt cùng với đội tế của làng, ngược lại họ không phải tham gia các việc phục vụ khác cùng với Hội. Thông thường nếu người làm Bồi tế thực hiện tốt trách phận của mình, sẽ được các bô lão chức sắc ở làng giữ lại làm quan viên tế chuyên nghiệp, thường xuyên đến kỳ tế lễ lại ra gánh vác việc làng. Công việc chính thức đầu tiên của Hội Đồng tuế khi “ra hầu Thánh” bắt đầu từ ngày 24 tháng Chạp - Lễ Triều mã Dịch mã, hay còn gọi là Lễ Mộc dục; là dọn dẹp quét tước, lau chùi toàn bộ đồ tế tự trong Đình và Miếu. Các cụ bô lão thì sửa soạn trong Hậu cung (ở đây chỉ có các bô lão trong Ban Di tích được vào, người không có trách nhiệm không được vào); lau chùi ngai tượng, phong y phong quan (mặc áo đội mũ),v.v…Dịp Tết Nguyên đán, Hội phải tổ chức phân công cắt cử người trực bảo vệ khu vực Miếu và Đình cả ngày lẫn đêm từ ngày 30 tháng Chạp đến mùng 3 tháng Giêng, và vào dịp làng “vào Đám” (ngày kỵ Đức Bản cảnh Thành Hoàng) từ ngày 11 tháng Giêng đến 15 tháng Giêng, kể cả việc bảo vệ cây xanh (ngăn chặn những người du xuân từ đêm Giao thừa đi hái lộc, nhưng thiếu ý thức tàn hại cây xanh)… Để chuẩn bị cho lễ Tế Thánh ngày 12, ngay từ chiều ngày 11 tháng Giêng, Hội theo sự hướng dẫn của các bô lão chức dịch tiến hành lắp dựng kiệu thờ; dỡ hòm kiệu ở Đình mang ra lắp tại sân Miếu. Di tích nghi trượng thờ tự của làng có Long đình và một đôi kiệu bát cống theo nghi thức cung đình (kiệu Đức ông, kiệu Đức bà), sơn son thiếp vàng, tương truyền đã được lưu giữ từ hơn 200 năm nay…

 Một năm có 6 kỳ tế lễ lớn ở Đình và Miếu, quan trọng nhất là dịp lễ Tết Nguyên đán và dịp ngày kỵ Đức Bản cảnh Thành Hoàng (12-15 tháng Giêng ÂL). Những ngày này Hội phải cắt cử phân công người vào các công việc phù hợp quá trình Tế Lễ; từ kíp trực đêm ngày để giữ an ninh khu vực Đình Miếu, coi sóc nghi trượng tế lễ; rồi lo chuyện hậu cần, trà nước phục vụ toàn bộ quá trình của kỳ tế lễ đó. Còn các kỳ tế lễ khác trong năm như Xuân tế Cầu an vào Rằm tháng 2, Tế Đại Cầu phúc Rằm tháng 5, tế Thường tân Trùng cửu 9/9, Lễ hội Tịch điền 10/10 (Tế Thần nông), Lạp tế mùng 2 tháng Chạp, lễ Triều mã Dịch mã 24 tháng Chạp; Hội đều phải bố trí cắt cử người tham gia phục vụ chu đáo đầy đủ. Nếu như năm nào có Lễ Hội (lệ làng 5 năm một lần), làng tổ chức rước kiệu Đức Bản cảnh Thành hoàng từ Miếu ra Đình vào ngày 12 tháng Giêng, và rước từ Đình về Miếu ngày Rằm tháng Giêng, thì nhiệm vụ của Hội Đồng tuế Vọng lão năm đó sẽ rất vất vả nhưng cũng rất long trọng hơn thường niên. Năm đó làng phải huy động thêm các Hội Đồng tuế trên và dưới Hội đương niên để phục vụ Lễ Hội, thông thường số người tham gia Lễ Hội khoảng 500-600 người. Trong tư duy của dân làng đều cho rằng nếu được tham gia Hội Đồng tuế Vọng lão vào năm làng có Lễ Hội là rất vinh dự, không những cho bản thân mà còn cho cả gia đình và dòng tộc. Cho nên có nhiều người ở xa không thường xuyên tham gia được Hội, thì đến năm đó cũng cố gắng sắp xếp công việc để về làng tham dự. Cũng chính vì điều đó nên có những người không tham gia Hội Đồng tuế, nhưng đến năm 50 tuổi (ÂL) cũng xin tham gia Hội để được ra phục vụ nhà Thánh, mặc dù sau đó hết năm họ lại vẫn xin không tham Hội. Điều này là tự nguyện không bắt buộc, nhưng số đó là rất ít, mà không phải thế hệ nào cũng có.

“Đất lề quê thói”,

“nhân hậu hương thôn nhân hậu tục”,