Dẫu có những ký ức đã lùi xa, vẫn là một hoài vọng thầm thì trong dòng chảy tâm thức, dòng chảy văn hóa, trong những trái tim giàu cảm xúc, trong tình yêu miên man Hà Nội. Tàu điện và tiếng chuông leng keng khuya sớm là một trong những niềm tâm cảm còn lay động trong tâm trí nhiều thế hệ người Hà Nội như vậy.

Tôi còn nao nao tiếng rao đêm khuya khoắt của Hà Nội, nhớ tiếng lá xào xạc khua giòn trên hè phố mỗi khuya từ đâu đó trở về, nhớ một sớm heo may rịn thổi trong sương giăng lãng đãng Tây Hồ…Và nhớ tiếng bánh tàu ruỳnh ruỵch miết trên ray sắt đi ngang phố, leng keng leng keng hút dần phía ngã tư đèn vàng, trông lui cui mà thương thế Hà Nội.

Đôi lúc một mình phiêu du trên phố, bỗng đâu đó lại lại ngân lên da diết ca khúc “Nhớ về Hà Nội” của Hoàng Hiệp: “Nhớ những con đê dài lối xe, bước chân năm tháng đi về. Và nhớ tiếng leng keng tàu sớm khuya, hướng ra Đống Đa, Cầu Giấy…”. Một lời ca đẹp, tự thân nó như một thi ảnh man mác gợi một nỗi buồn xa lắc, mà dâng dâng xúc cảm, mà lay thức hồn cốt người ta.

Có lẽ vì vậy, khi đi tìm lại những hồi ức của tháng năm về tàu điện, tôi phải kìm bớt những miên man chợt hiện, và quyết định đi tìm những người lao động bình dị nhất, họ có thể là người lái tàu, người bán vé, người kiểm soát, chị công nhân sửa đường ray…đã gắn liền, gần như cả cuộc đời họ trong tiếng leng keng tàu điện.

Và giờ đây, nhắc về quá vãng nghề nghiệp của mình, nó vẫn còn thổn thức, còn ánh lên trong xa xăm của cái nhìn. Như trong họ lại xuất hiện những cô hàng bún Thanh Trì, cô hàng hoa tươi tắn Ngọc Hà, cô hàng cốm làng Vòng mùa thu thơm lúa mới, cô hàng xôi chè bánh trôi bánh chay Phú Thượng, cô hàng cá Thủ Lệ… những tinh mơ gồng gánh, thúng mủng lên tàu.

Cả một người lao động nghèo nào đó ngồi co ro góc kín cuối tàu vào những khuya gió lạnh ngược lên Bưởi, hay vào Hà Đông. Tiếng ho lụ khụ trong đêm đông thưa vắng của phố phường Hà Nội cứ khía vào lòng thương cảm về lớp người cần lao, về những cậu học trò nghèo, chỉ đủ tiền đi về bằng tàu điện.

Vị trưởng lão làng tàu điện và mối tình với cô hàng cá Thủ Lệ

Trong số những người cả cuộc đời gắn bó với tàu điện, cụ là bậc cao niên nhất còn sống cùng con cháu. Cụ là cựu nhân viên bán vé, cựu kiểm soát viên tàu điện từ thời công ty này thuộc người Tây, cụ Nguyễn Bá Nhân, sinh năm 1920. Tính tuổi ta, cụ đã 91, thực là một trưởng lão mà anh em cán bộ hưu ngành xe điện kính trọng.

Gia đình cụ lại còn đủ cả cụ ông cụ bà, còn khoẻ khoắn và minh mẫn, vẫn leo nhà tầng, vẫn đi ăn cỗ được mới thích.

Và câu chuyện tình yêu của hai cụ cũng thật thú vị, đúng là một “chuyện tình tàu điện”, giữa một chàng trai bán vé tàu khá bảnh giai làng Giảng Võ ngày nào với một cô hàng cá rất duyên của làng Thủ Lệ.

Cụ Nhân ở Giảng Võ dễ đến mấy trăm năm rồi, trên đất đai hương hoả ông bà để lại tới giờ. Ngày đó, tức khu vực đường Ngọc Khánh và Triển lãm Giảng Võ bây giờ, từ năm 1960 về trước còn là cánh đồng lúa. Nửa thế kỷ đi qua, người Hà Nội trở nên chen chúc trong những mảnh đất co thắt và ngày càng teo tóp của mình. Thật khó tưởng tượng trước nhà cụ là cánh đồng ngợp gió, bộn lên hương vị mùa màng.

Đặc biệt, Giảng Võ lại là làng có khá nhiều người làm nghề tàu điện, cái nghề mà người ta thường thấy chủ yếu là người ở ngoại thành như Phùng Khoang, Mễ Trì…Cũng như nghề bán cá, cụ bảo, theo trí nhớ của cụ, đa số chị em bán cá ở các chợ Đồng Xuân, Hàng Bè, Hàng Da, Cửa Nam xưa, là người làng Thủ Lệ.

Cụ Nhân bắt đầu đi bán vé tàu ở Công ty Xe điện thời Pháp từ năm 1949. Cụ là con thứ bảy trong một gia đình có những mười anh chị em, sáu gái bốn trai. Có lẽ vì vậy mà cụ chỉ học đến lớp bảy thời Tây là bắt đầu lo kiếm kế sinh nhai.

Khi vào làm công ty xe điện, mỗi nhân viên phải kí quỹ 20 đồng Đông Dương. Lương của nhân viên tàu điện 3 hào 9 một ngày, khoảng 12 đồng một tháng. Nhưng hồi đó phương tiện đi lại khó khăn lắm, không phải ai cũng có xe đạp mà đi. Vì vậy, từ nhiệm sở Công ty xe điện ở Thụy Khuê về Giảng Võ cũng trở nên quá xa với người đi bộ, lại vào tầm rời nhiệm sở chín mười giờ đêm, sau một ngày ròng rã ngồi tàu, và mỗi ca làm được bố trí từ trưa hôm trước tới trưa hôm sau, nên phần lớn người bán vé, kiểm soát, lái tàu mới đi làm ở sở Tây như cụ những năm đầu thường phải ăn cơm hàng, ngủ nhà trọ.
 
Cơm hàng khoảng 5 xu là no nê, tiền ngủ trọ cũng chỉ một, hai xu một đêm. Nếu không ngủ trọ, tiết kiệm nữa thì vào ngủ tập thể như lán trại công trường trong công ty. Cụ Nhân phải ngủ trọ khoảng bốn năm, chỉ chấm dứt đời trọ đêm khi chắt chiu tậu được chiếc xe đạp cũ cọc cạch.

Cụ Nhân kể, nghề bán vé tàu điện thời Tây nó thế, phải rất liêm khiết và chịu khó. Bán vé lậu, lười biếng, bỏ sót khách là bị đuổi việc liền. Ai hay tí toáy, “mê” tiền quá cũng dễ lâm hãm vào cảnh đứng đường đứng chợ.

Bởi vậy, khi hỏi cái gì làm cho cụ ghi nhớ nhất về nghề thời đó, cụ Nhân vẻ tâm đắc trí lự lắm, nét mặt tươi và sáng hẳn ra dù đã ở tuổi cửu thập. Là cụ tự cho mình vượt qua được thử thách trước đồng tiền, giữ lòng liêm chính. Liêm chính cho hết cả đời làm nghề vận tải tàu điện dưới chính quyền ta sau này. Không biết có phải vì thế mà hai cụ thượng thọ, sum vầy với con cháu không nhỉ?

Cụ Nhân làm ở công ty xe điện người Tây đến năm 1956 thì họ chuyển giao cho ta. Giải phóng Thủ đô năm 1954, nhưng công ty xe điện Pháp còn ở lại hơn một năm sau, chờ xem cơ hội làm ăn có còn tiếp tục hay không, cho tới 1956 họ mới rút hẳn. Cụ cũng chuyển sang làm kiểm soát tàu từ đó.

Tuyến đường mà cụ gắn bó dài nhất sau này là tuyến đi Hà Đông. Một tuyến đường dài, gồm 5 tàu, 15 toa xe và lượng khách thường đông, thường gồng gánh bịn rịn lắm. Cụ làm công việc ấy cho đến lúc nghỉ hưu, năm 1980.

Đó là một cuộc đời thuần tuý làm nhân viên nhà tàu, tình yêu cũng nảy nở từ những chuyến tàu vào ra, xuôi ngược thành phố. Và cuộc hôn nhân với cô hàng cá Thủ Lệ cũng đã ra đời đến 8 người con. Các con cụ không ông to bà lớn, không có ai theo nghề của cụ nữa, nhưng theo cụ, cũng thành đạt cả và cụ bằng lòng với những gì mình có.

Tôi bảo thế là cụ khôn, sống thế là nhàn tâm, là sướng. Cụ cười, ừ thì, mình một đời thanh sạch, không ham hố, tranh giành gì. Ít tiền nhưng lại thấy vui. Khối người ôm tiền mà chả sang, thực ra chả sướng, cả cuộc đời toan tính, lo ngay ngáy. Thôi thì, giời cho thế nào thì được thế ấy. Giờ thì vui tuổi già, con cháu ríu rít thế này là mãn nguyện rồi.

Cụ không kể nhiều về quá vãng. Nhưng một con người sống gần cả thế kỷ, biết bao thăng trầm ẩn chứa trong mái tóc và chòm râu bạc trắng kia, làm sao ta thấu biết. Những mùa đêm giá lạnh, những mưa gió não nề, những trái gió trở trời, những buồn vui nếm trải; những chuyến tàu giáp Tết ăm ắp người ngược xuôi buôn bán, về phép, chia tay bịn rịn; những bó hoa tươi muôn sắc và những cành đào xuân đỏ thắm lên tàu trong chộn rộn niềm hân hoan Tết… Tàu vẫn phải khởi hành cho đúng giờ, vẫn phải theo ca, theo tuyến.

Cái tiếng leng keng của chuông tàu điện dường như còn cựa quậy trong từng thẻo cơ bắp đã héo dần tuổi tác kia. Tôi đùa cụ: “Có bao giờ bác lấy lòng bác gái bằng cách miễn phí tàu không?”. Cụ Nhân không trả lời, chòm râu bạc rung rung trong nụ cười sảng khoái, hồn nhiên lạ lùng.

Lúc lâu sau cụ “tự thú” rằng, bà ấy quý vì mỗi khi lên tàu lại có cụ, tức cái anh bán vé tàu thời Tây giúp bưng bê quang gánh, giúp thu xếp chỗ ngồi trên tàu cho nhanh nhảu, kịp chuyến. Và từ khi hai cụ đầu mày cuối mắt tình ý cho đến lúc cưới là hai năm.

Tình yêu tàu điện của cụ như vậy là chung thuỷ, bền đẹp, chứ đâu phải “tình yêu tàu xe” mà người ta hay giễu cho những người chỉ thấp thoáng đi ngang một chuyến xe, một cung đường.

Cụ Nhân bảo, lòng vẫn nhớ và tiếc tàu điện lắm, nhưng khôi phục thì thật khó, trừ khi nó được quy hoạch ở những khu đô thị mới, hoặc những phố đi bộ, chỉ tàu điện du lịch hoạt động. Thế giới vẫn còn nhiều thành phố cổ kính, thành phố du lịch, có tiếng tàu điện leng keng đưa du khách thăm thú, thưởng ngoạn và mua sắm ở những trung tâm du lịch, thương mại. Bởi tàu điện là phương tiện vận tải công cộng, chở được nhiều khách, giá rẻ, các đối tượng có thu nhập thấp có thể coi là phương tiện chủ đạo.

Thời Tây cũng vậy, tàu điện dành cho bà con tiểu thương, buôn gánh, cho người lao động nghèo, cho học sinh. Những năm gian khó thời bao cấp của ta, tàu điện là xe của lớp người bình dân.

Ấy là những ý nghĩ, niềm mong thầm kín của cụ. Một nỗi nhớ tàu điện cứ thầm thì hiện lên trong kí ức, như nhớ một thời mối tình trai trẻ và lãng mạn với cô hàng cá, tức bà lão, vừa trở về từ đám ăn giỗ bên quê ngoại, làng Thủ Lệ, lúc tôi chuẩn bị ra về kia.