Đền Phủ Quận ở xã Thanh Khê
                               thờ quận công Đậu Bá Toàn

         Đền Phủ Quận ở xã Thanh khê, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An thờ  Quận công Đậu Bá Toàn ( Đỗ Bá Toàn ). Ngôi đền toạ lạc trên khuôn viên 0,5 ha đất, đền được xây dựng vào thế kỷ thứ 18 ( 1798 ). Tuy trải thời gian, mưa nắng và qua bao thăng trầm lịch sử nhưng Đền Phủ Quận luôn được nhân dân trong vùng sùng kính, quanh năm trông coi chăm sóc hương khói phụng thờ.  
        Ngôi đền hiện còn giữ được gần như nguyên trạng hai toà nhà làm bằng gỗ, lợp ngói cùng các tế khí phụng thờ và Sắc phong của các triều xưa. Toà nhà đền thượng gồm 3 gian làm bằng gỗ tốt, xung quanh thưng ván, mái lợp ngói, kiến trúc giản dị mà uy nghiêm; toà nhà hạ cũng gồm ba gian, tường đốc xây bằng đá tổ ong, trát vôi hàu. Đền Phủ Quận hiện còn lưu giữ được các long ngai, kiệu rước, bia đá, bộ bát bửu, đài trản, búa quản tượng, câu đối, hoành phi đại tự cổ, hòm hộp đựng Sắc, hộp đựng cân đai, mâm bồng, mâm chè cổ …
       Trước sân Đền Phủ Quận còn nguyên tam quan, gồm 4 cột thẩu lẩu phía trên cột có nghê chầu, bốn cột phân định thành cửa chính, cửa tả và cửa hữu, phía ngoài xa khoảng đất rộng nơi đường vào đền có hai cột nanh lớn trên cột có nghê chầu. Phía sau Đền Phủ Quận hiện nhân dân và bà con dòng họ Đậu địa phương còn bảo quản được nguyên vẹn ngôi mộ của Quận Công Đậu Bá Toàn. 
        Trong Đền Phủ Quận có bức đại tự ghi bốn chữ Hán : “ Bất Khả Đỗ Tư ” ( tạm dịch là: Chỉ nghĩ đến việc chung, không nghĩ đến việc riêng), ngoài ra còn có bốn câu đối như sau:
      Câu 1: “Hữu công liệt nhân truy nhi tự chi, Phất kiến văn thần đức kỳ thịnh nhi ” ( tạm dịch là: Người có công được nhân dân lập đền thờ, thấy công đức lớn như trông thấy thần);
      Câu 2: “ Khu hổ hữu linh phù, Thừa Long chung vượng khí” ( tạm dịch là: Giặc mạnh như hổ mà thua sợ phép, thừa mệnh trời làm việc nghĩa tiếng vang còn mãi mai sau);
      Câu 3: “Nhất thỉ kinh dinh Long đỏng cán, Tứ dân tập mục Thụ cương duy” ( tạm dịch là: Một mình chiêu binh lập nên nghiệp lớn, bốn phương dân chúng tập trung theo);
     Câu 4: “ Miếu vụ phiến kim tân thị chế, Xuân thu chung cổ ngưỡng tinh linh” ( tạm dịch là: Ngôi đền lập nên nhìn ngoài thấy tuy đơn sơ, Bốn mùa trước sau uy linh mãi nức tiếng uy nghiêm).
 
       Quận công Đậu Bá Toàn ( Đỗ Bá Toàn ) sinh vào năm Canh Tý ( 1720 – Triều Lê Dụ Tông hiệu Vịnh Tộ –  Chúa Trịnh Cương ), cha làm quan Bồi tụng- Tham tụng Đậu Bá Tuấn ( Đỗ Bá Tuấn là người tài giỏi, chính trực, liêm khiết rất được vua Lê và chúa Trịnh tin yêu trọng dụng và cho mang họ Lê: Lê Anh Tuấn – năm 1729 ). Theo phả sử để lại: Đậu Bá Tuấn – ( tức Đỗ Bá Tuấn hoặc Lê Anh Tuấn ) xuất thân quê ở Như Kinh, Gia Lâm, Kinh Bắc
    ( chưa biết cụ thể tên địa danh hiện nay- qua trang báo điện tử của dòng họ Đỗ, Đậu Việt Nam để thông tin, tìm chắp nối nguồn gốc phát tích ).
       Đậu Bá Toàn sinh ra và lớn lên trong một gia đình quý tộc nên từ nhỏ sớm được theo học chữ nghĩa Thánh hiền, thông thạo văn chương, giỏi giang võ nghệ, khi trưởng thành là người có tư chất thông minh, có bản lĩnh tài trí, lại có thân hình cao lớn khoẻ mạnh, được tiếng khen văn võ toàn tài thời bấy giờ.
       Năm 20 tuổi Đậu Bá Toàn đã gia nhập quân binh của Quận Huy ( 1740 – năm Canh Thân).
       Năm 1763 Đậu Bá Toàn tham gia khoa thi võ do triều đình Lê – Trịnh tổ chức, ông đoạt giải nguyên được vua Lê, chúa Trịnh bổ chức Tạo Sỹ và tấn phong Đô Đốc Quận Công, được giao cùng với Quận Huy trấn thủ vùng Nghệ An.
       Năm 1786 Quận Huy và Quận Toàn được vua Quang Trung tin dùng; sau khi Quận Huy mất Đậu Bá Toàn được vua Quang Trung giao nhiệm vụ thay Quận Huy trấn thủ trấn Nghệ An.
       Đến những năm 1790 ông biết nội bộ triều Quang Trung bất hoà, hơn nữa cuộc đời ông đã từng trải qua nhiều binh lửa, tuổi tác cũng đã cao ( 70 tuổi ) nên ông xin về nghỉ trí sỹ tại thôn Nam Lĩnh ( sau đến Bào Quan Trang), Bảo Đức, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, đây là nơi ông từng tạo dựng bản doanh khởi nghiệp, gắn bó máu thịt với nhân dân trong suốt cuộc đời binh nghiệp và được nhân dân một lòng yêu mến, ủng hộ.
      “Năm Khải Định nhị niên” ( ngày 18/3/1917) ngôi đền Phủ Quận xã Thanh Khê được triều vua khải định tiếp tục giao cho năm làng gồm: Bảo Đức, Thanh Chử, Ná Điền, Thịnh Đại, Lai nhã đồng quản lý tu bổ, chăm sóc phụng thờ hương khói ”.
       Ngôi Đền Phủ Quận là chốn linh thiêng, từng được các chí sỹ yêu nước phong trào Cần Vương làm nơi tụ hội, họp mặt đón vua Hàm Nghi ra Bắc, bàn kế sách chống thực dân Pháp.
       Ngôi đền Phủ Quận những năm 1930 – 1945 là nơi cơ sở chi bộ Đảng Liên Thái tổ chức họp bí mật và cất dấu tài liệu. Năm 1951- 1952 ngôi đền Phủ Quận từng là trụ sở kho bạc Nhà nước của Ngân hàng liên khu 4.
        Năm 2008 -2010 Ban liên lạc họ Đậu khu vực Nghệ Tĩnh do ông Đậu Công Tuệ, Đậu Chu Bính, Đậu Đình Dung, Đậu Đình Cương đã đến viếng thăm đền và chụp ảnh các Sắc phong của các triều xưa. Ban liên lạc đã rất cảm kích trước những uy danh, công lao to lớn của bậc tiền nhân Quận Công Đậu Bá Toàn và có ý kiến hướng dẫn, động viên các chi họ Đậu xã Thanh An, Thanh Chi, Thanh Khê, Cát Văn… hãy quan tâm chăm sóc, tu bổ, hương khói, đồng thời đề nghị chính quyền địa phương quan tâm xem xét Đền Phủ Quận là di tích lịch sử văn hoá.
        Điều đáng mừng là Đảng uỷ, UBND, UBMTTQ, hội người cao tuổi xã Thanh Khê là địa phương tâm huyết, có tầm nhìn và hiểu biết sâu sắc ý nghĩa di tích lịch sử văn hoá, công lao cống hiến của lớp người tiền bối. Chính quyền xã Thanh Khê đã có sáng kiến giao cho trường PTTH cơ sở quản lý chăm sóc nghĩa trang liệt sỹ; giao cho trường tiểu học chăm sóc đền Phủ Quận. Nhờ có sự quan tâm đó nên quang cảnh của Đền Phủ Quận luôn giữ được uy nghiêm sạch sẽ, cây cối luôn xanh tốt quanh năm.

       

        Hội đồng Đậu tộc khu vực Nghệ Tĩnh nhân trong kỳ Xuân tiết và nhân ngày 28 tháng 02 năm Tân Mão là ngày huý kỵ giỗ trọng của Quận công Đậu Bá Toàn và được ban quản lý di tích cho phép đã thay mặt anh em con cháu dòng họ Đậu khu vực Nghệ Tĩnh trồng cây đa lưu niệm trong khuôn viên của đền, ông Đậu Đình Cương, Đậu Đình Dung và ông Đậu Công Tuệ Chủ tịch hội đồng Đậu tộc đã chụp ảnh lưu niệm cùng anh em con cháu họ Đậu xã Thanh Khê, Thanh Chi, Thanh An, Cát Văn và chi họ Đậu thị Xã Cữa Lò.
       Ngôi Đền Phủ Quận hiện nay đã được xếp hạng di tích Lịch sử Văn hoá cấp tỉnh.
         ( Bài viết tổng hợp, viết tóm tắt theo tài liệu của Ban tu tạo di tích lịch sử Đền Phủ Quận do Kỷ sư, bác sỹ Phan Thanh Giản cung cấp )

                                                       Luật sư  Đậu Công Tuệ