CHẾT NGOÀI SA TRƯỜNG HƠN NƠI GIƯỜNG ĐỆM

Thời nhà Trần, lòng yêu nước của quân dân được đúc kết thành hào khí Đông A (chiết tự từ chữ Trần mà ra). Cũng bởi thế, cái trí dũng tìm thấy khắp mọi nơi, đặc biệt là trong các vị quân tướng. Này Bảo Nghĩa vương Trần Bình Trọng chửi giặc Bắc, nọ Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản vì nhỏ tuổi không được dự Hội nghị Bình Than mà bóp nát quả cam trong tay lúc nào không biết… Cái chí khí của người làm tôi nơi sa trường thời ấy, còn được biết đến qua câu chuyện của Đỗ Thiên Hư.

Đỗ Thiên Hư (? - 1335), là em của Đỗ Khắc Chung, tức Trần Khắc Chung (sau được ban quốc tính), quê ở làng Cam Lộ, huyện Giáp Sơn, tỉnh Hưng Yên. Phụ thân ông là Đỗ Nhuận, mẹ là Vũ Thị Hương cùng làng Cam Lộ, đều vốn làm nghề thầy thuốc. Sinh thời, tiếng tăm của Đỗ Thiên Hư không tốt đẹp gì cho cam, ông từng dựa hơi anh mình là Đỗ Khắc Chung, lúc ấy cũng đã là trọng thần nhà Trần mà làm điều càn bậy. Năm Canh Thìn, [Thiệu Bảo] năm thứ 2 (1280), “Đỗ Thiên Thư kiện nhau với người, tình lý đều trái. Người kia đón xa giá để kêu bày. Vua (Nhân Tông – tác giả) hỏi quan xử kiện. Viên quan đó trả lời:

- Án xử đã xong, nhưng hình như quan thoái thác không chịu chuẩn định đó thôi.

Vua nói:

- Đó là do sợ mà né tránh Khắc Chung đấy.

Lập tức, đang trên đường đi, sai Chánh crưởng nội thư hỏa là Trần Hùng Thao kiêm chức kiểm pháp quan để chuẩn định, thì Thiên Hư quả thực là trái” (Đại Việt sử ký tiền biên).

Nhưng về sau, Thiên Hư cũng góp phần công cán vào chính sự nhà Trần, được cử làm Sứ thần sang nhà Nguyên tháng 10 năm Mậu Tý (1288). Năm Quý Sửu (1313), từ chức An phủ sứ ông được lấy làm Kinh lược sư.

Tháng 9 năm Ất Hợi, [Khai Hựu] năm thứ 7 (1335), Thượng hoàng Minh Tông tự cầm quân đi đánh Ai Lao nhưng bị thua.

Khi Thượng hoàng thân chinh đi tiễu trừ giặc thì Đỗ Thiên Hư lúc ấy đương là chỉ huy quân Khoái Hộ (tức là quân Thần Sách) bị ốm nặng. Thượng hoàng bảo ở lại để dưỡng bệnh, Thiên Hư liền sai người nhà khiêng mình đến ngoài cửa Vĩnh An, cố xin theo xa giá và nói:

- Thần thà chết ngoài cửa quân dinh chớ không muốn chết trong giường đệm.

Thượng hoàng khen ngợi chí khí của ông, cho đi theo, khi quân của Thượng hoàng vào đất Ai Lao thì Thiên Hư bệnh trở nặng mà mất. Thượng hoàng than thở thương tiếc sắc cho dùng nhạc Thái thường để cúng tế. Bấy giờ cúng tế thông thường mà dùng nhạc Thái thường thì chỉ có Hành khiển mới được, chức thẩm hình chỉ được dùng trai nội tế. Thiên Hư được tế bằng Thái thường là ân sủng đặc biệt, không kém gì hành khiển.

Hành động của Đỗ Thiên Hư quả khác xa lúc ông dựa thế anh mình mà làm trái phép nước, nên được sử thần Ngô Sĩ Liên khen ngợi rằng: “Kẻ tiểu nhân suy tính thấy lợi thì tiến, thấy hại thì lui, chỉ mong vừa lòng mình, có lợi cho mình.Cho nên có kẻ thấy việc ngại thì khó, có kẻ làm quan thì kiếm cớ, hiếm được người sốt sắng với vua họ. Thiên Hư đang lúc ốm nặng, Minh Tông cho ở lại, như thói thường của người đời thì chẳng qua vâng lời là xong, lại cố xin đi theo, không muốn chết ở nơi giường đệm, thì suy nghĩ của ông chỉ sốt sắng với nhà vua thôi, há chẳng làm cho những kẻ ngại khó kiếm cớ xấu hổ sao?”

Trần Đình Ba

Trích từ: Những điều lạ thời nhà Trần (Trần Đình Ba), Nxb Văn hóa – Thông tin,

Bài do tác giả cung cấp