Ông Tư "rừng" với bộ đồ nghề túc trực cho những chuyến đi bất chợt

Muốn tìm hiểu văn hoá các sắc dân bản địa Tây Nguyên ở Lâm Đồng, nhiều người không chọn Bảo tàng Lâm Đồng mà chọn nhà của ông Đỗ Văn Toàn ở ngoại ô thị xã Bảo Lộc. Cả đến các hãng phim cũng phải tìm đến nhà ông rước cả cái "bảo tàng" về nền văn minh lúa rẫy, văn hoá đại ngàn ấy đi dựng cảnh... Nhưng bây giờ đây một tín hiệu hấp hối đã được phát đi...

Phải có đến vài trăm bài báo, phim tài liệu, chương trình truyền hình viết (và dựng) về ông Toàn cùng khối hiện vật văn hoá đồ sộ (phải đến vài ngàn hiện vật) có một không hai mà ông vật lộn, say sưa kiếm tìm, sưu tập được suốt hơn 25 năm qua. Ở đó, bạn có thể nhìn thấy từ chiếc đũa bếp, cái bẫy thú, chiếc giỏ bắt cá suối, bộ kèn lá, kèn tre, đến chiêng, ché, giỏ, gùi, cây lao đi rừng, cái cây chọc đất tra giống...Nghĩa là tất tần tật mọi thứ vật dụng sinh hoạt của đời sống con người, hay thứ dành cho thần linh (cúng Yàng) của cư dân núi rừng đều có mặt ở nhà ông Đỗ Văn Toàn - một công trình, một bộ sưu tập văn hoá bản địa hoàn hảo đến bất ngờ...Một nửa căn nhà hương hoả của ông danh ra làm mặt bằng để chứa những vật thể văn hoá đó. Ông Toàn từng hạnh phúc trước khối hiện vật kia, sung sướng vì làm được điều có cíh cho việc bảo tồn, nở mày nở mặt khi được tôn vinh như một "hiệp sĩ" văn hoá...

"Nhưng giờ tôi đuối rồi, không biết phải làm gì với nó đây!". Cái lý do để "nhà sưu tập" văn hoá Tây Nguyên này "đuối" là bầy con năm đứa của ông ngày một lớn, ở tuổi ăn học cả (đứa lớn học lớp 11, nhỏ lớp 6). Và người vợ nữa, ốm yếu, đã ba lần mổ, nợ thiên hạ chưa biết lúc nào trả xong. Gia cảnh luôn kẹt tiền, thiếu ăn...không cho phép "hiệp sĩ' này tiếp tục lãng mạn tháng ngày với những chuyến ngao du làng buôn, sưu tập văn hoá...về chất đống trong nhà nữa rồi. Không rẫy cà phê, chẳng mảnh vườn (dù ở xứ B'Lao), lâu nay, hằng ngày gia đình ông sống và tồn tại bằng những đồng bạc lẻ kiếm được từ việc nhặt nhạnh, phân loại trà (cho các cơ sở chế biến trà ở Bảo Lộc) của vợ và bầy con nhỏ. "Lâu nay nghèo có lẽ do tôi mải mê đi làm cái việc sưu tầm này!" - ông Toàn nói. Vậy là dạo gần đây, ông Toàn ngoài lúc vật lộn với "đống" văn hoá kia phải thân đi sửa chữa điện đêm ngày cho bất cứ nhà nào, công trình ở đâu để kiếm tiền nuôi vợ con dù ông đã ở tuổi 67.

"Chơi đã rồi (hay không còn đủ bình tâm để chơi tiếp?), chẳng lẽ mang hết ra sau hè đốt để "giải phóng" nó như một kỷ niệm!"- ông tâm sự. Không muốn tự huỷ "tình yêu", "thành quả văn hoá" của mình, nên từ ba năm nay, gặp bất cứ vị lãnh đạo nào của thị xã Bảo Lộc hay tỉnh Lâm Đồng ông cũng đều tha thiết xin sắp xếp, thiết kế cho một chỗ đất trống nào đó để mở nhà trưng bày, phục vụ nhân dân, du khách... "Chỉ cần một chỗ để quảng bá nó (và người xem cho tiền để tôi sống) là tôi có thể mang nó đi bất cứ đâu trong tình này!" - ông Toàn bày tỏ. Chưa có câu trả lời nào cả dù ông vẫn luôn nhận được những lời khen ngoại công trạng với văn hoá truyền thống...!