VIỆC THỰC THI CHỦ QUYỀN Ở QUẦN ĐẢO HOÀNG SA - TRƯỜNG SA CỦA TRIỀU NGUYỄN VÀO THẾ KỶ 

PGS.TS ĐỖ BANG[1]

            Các vua triều Nguyễn trong nửa đầu thế kỷ XIX rất có ý thức về chủ quyền biển đảo và đã có nhiều biện pháp hữu hiệu như việc lập đội Hoàng Sa, đo đạc thuỷ trình, vẽ bản đồ biển đảo, cắm bia chủ quyền, lập miếu thờ, trồng cây và lập trạm thu thuế trên đảo.

            Việc thực thi chủ quyền được triều đình Huế giao cho đội thuỷ quân và đội giám thành của triều đình phối hợp với lính địa phương hai tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định cùng ngư dân thực hiện và báo cáo tình hình về triều đình. Nhiều văn bản quan trọng, đích thân nhà vua xem xét và phê duyệt.

            Châu bản triều Nguyễn, các bộ sách chính sử như Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí… các bản đồ của triều Nguyễn đã ghi lại đầy đủ làm minh chứng và được xác minh bằng các nguồn tư liệu sưu tầm tại Quảng Ngãi, Thừa Thiên Huế trong thời gian gần đây.

            Đây là một di sản lịch sử có ý nghĩa thực tiễn và có giá trị lâu dài đối với chủ quyền Việt Nam.

            1. Vua Gia Long lập đội Hoàng Sa để thực thi chủ quyền và khai thác kinh tế ở Biển Đông

Các bộ sách địa chí và chính sử của Quốc sử quán triều Nguyễn đều ghi Hoàng Sa thuộc chủ quyền của nước Việt Nam ngay từ đầu triều Gia Long.

Kế tục công cuộc khai thác và thực thi chủ quyền ở quần đảo Hoàng Sa dưới thời các chúa Nguyễn và Tây Sơn, năm 1803, một năm sau khi lên ngôi, vua Gia Long  đã cử Cai đội Võ Văn Phú chỉ huy đội Hoàng Sa tiếp tục thực thi chủ quyền ở vùng biển đảo. Mộc bản triều Nguyễn đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Đà Lạt, Lâm Đồng), trong đó có bản khắc sách Đại Nam thực lục chính biên đệ nhất kỷ, quyển 22, trang 2, năm Gia Long thứ 2 (1803) chép: “Tháng 7, lấy Cai cơ Võ Văn Phú làm Thủ ngự cửa biển Sa Kỳ, sai mộ dân ngoại tịch lập làm đội Hoàng Sa”[2].

Tư liệu này thống nhất với tư liệu của tộc Võ do TS. Nguyễn Đăng Vũ sưu tầm vào năm 2011 ở đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, cho biết: Cai thủ cửa biển Sa Kỳ kiêm Cai cơ Thủ ngự quản đội Hoàng Sa là Võ Văn Phú, mà trong các bộ chính sử có ghi là Phú Nhuận hầu được triều đình Huế cử làm Cai đội Hoàng Sa vào năm Gia Long thứ 2 (1803).  Phú Nhuận Hầu Võ Văn Phú, là con của ông Võ Văn Khiết làm Cai đội Hoàng Sa từ thời Tây Sơn nay làm cai đình An Vĩnh (1803)[3].

Như vậy, ngay những năm đầu sau khi triều Nguyễn thống nhất đất nước, triều đình Huế đã cho thành lập đội Hoàng Sa, một đơn vị chuyên dụng có nhiệm vụ khai thác kinh tế và thực thi chủ quyền ở Biển Đông. Việt Nam là nước duy nhất trong khu vực có một tổ chức nhà nước mang thương hiệu “Hoàng Sa” để thực hiện nhiệm vụ kinh tế và quân sự tại quần đảo này.

 Việc lập đội Hoàng Sa và các hoạt động của đội này về sau được chính sử của Triều Nguyễn nhiều lần ghi lại. Sách Đại Nam thực lục chép về sự kiện năm 1815:   “ Sai đội Hoàng Sa là bọn Phạm Quang Ảnh ra đảo Hoàng Sa thăm dò đường biển” [4].

Sự kiện quan trọng này được Jean Baptiste Chaigneau (1769-1825)- một nhân chứng ngoại quốc đang có mặt ở Huế đã phản ánh trung thực trong tập hồi ký Le mémoire sur la Cochinchine: “ Nước Cochinchine mà vua bấy giờ xưng đế hiệu gồm xứ Đàng Trong (Cochinchine), xứ Đông Kinh (Tonkin), một phần xứ Cao Miên, một vài đảo có cư dân không xa bờ bể và quần đảo Paracels[6] hợp thành bởi những đảo nhỏ, đá ngầm và mỏm đá không có dân cư. Chỉ đến năm 1816, mà Hoàng đế bấy giờ mới lấy chủ quyền trên quần đảo ấy”[7].

Một công bố bằng tiếng Anh ở Bengal, Giám mục Jean Louis Tabert lại xác nhận về chủ quyền độc tôn này của Hoàng đế Gia Long: “ Năm 1816, ông đã tới long trọng cắm cờ chính thức giữ chủ quyền các hòn đảo đá này mà hình như không một ai tranh giành với ông”[8].

Năm 1833, Giám mục Jean Louis Tabert trong cuốn Univers et description de tout les peuples de leur religions, moeurs et coutoumes cũng khẳng định sự kiện cắm mốc chủ quyền của vua Gia Long ở quần đảo Hoàng Sa: “ Chúng tôi không rõ họ có thiết lập một cơ sở nào tại đó không; nhưng có điều chúng tôi biết chắc là Hoàng đế Gia Long đã chủ tâm thêm cái đoá hoa kỳ lạ đó vào vương miện của ông. Vì vậy mà ông xét thấy đúng lúc phải thân chinh vượt biển để tiếp thu quần đảo Hoàng Sa, và chính vào năm 1816, Ngài đã long trọng treo tại đó lá cờ của xứ Đàng Trong”[9].

Như vậy, ngay dưới triều Gia Long, nhà vua rất quan tâm đến xác lập chủ quyền ở quần đảo Hoàng Sa như là một thực tế hiển nhiên về quản lý lãnh thổ truyền thống được quốc tế thừa nhận.

Vào đầu thời Nguyễn trong Lịch triều hiến chương loại chí [10], tập Dư địa chí viết về phủ Tư Nghĩa (tức Quảng Ngãi), Phan Huy Chú (1782-1840) đã dành phần lớn nội dung để viết về Hoàng Sa cùng những sản vật được khai thác và chế biến từ nguồn lợi thiên nhiên ở đây: “Xã An Vĩnh, huyện Bình Dương ở gần biển. Ngoài biển phía đông bắc có đảo [Hoàng Sa] nhiều núi linh tinh, đến hơn 130 ngọn núi. Đi từ chỗ núi [chính] ra biển [sang các đảo khác] ước chừng hơn một ngày hoặc vài trống canh. Trên núi có suối nước ngọt. Trong đảo có bãi cát vàng, dài ước 30 dặm, bằng phẳng rộng rãi. Trong bãi có dòng nước trong suốt đến đáy. Sườn đảo có vô số yến sào, các thứ chim có hàng ngàn vạn con, thấy người vẫn đỗ quanh, không bay tránh. Bên bãi cát có vật lạ rất nhiều, có thứ ốc có vằn gọi là ốc tai voi to như chiếc chiếu, trong bụng có hạt châu to bằng ngón tay cái, nhưng sắc nó đục, không bằng ngọc châu ở trong con trai; vỏ nó đẽo đi làm bia được, lại có thể nung làm vôi để xây tường. Có thứ ốc gọi là ốc xà cừ, có thể khảm vào các đồ vật; có thứ gọi là ốc hương. Thịt các con trai, con hến đều có thể làm mắm hoặc nấu ăn được. Có thứ đồi mồi rất lớn, gọi là hải ba, mai nó mỏng, có thể ghép làm đồ vật, trứng nó như đầu ngón tay cái. Lại có thứ gọi là sâm, tục gọi là đột đột, nó bơi lội bên trong bãi cát, bắt về, xát vôi qua, rồi bỏ ruột đi, phơi khô. Khi nào ăn lấy nước cua đồng mà ngâm, nấu với tôm và thịt lợn, ngon lắm. Các thuyền buôn đi gặp gió thường nấp vào đảo này” [11].

            Dưới thời Tự Đức, Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn sách Đại Nam nhất thống chí, quyển 8, tỉnh Quảng Ngãi cũng ghi chép khá tường tận về cảnh vật, hải sản ở Hoàng Sa: “Hoàng Sa ở phía đông cù lao Ré. Thuyền xuất phát từ cửa Sa Kỳ, thuận gió thì từ ba đến bốn ngày đêm có thể đến nơi. Có đến hơn 130 đảo. Trong đảo có bãi cát vàng, liên tiếp kéo dài không biết mấy ngàn dặm, bằng phẳng, rộng rãi, tục gọi là “Vạn lý trường sa”; nước rất trong, trên bãi có giếng nước ngọt, chim biển tụ tập không biết cơ man nào. Sản nhiều ốc hoa, hải sâm, đồi mồi, vích, cùng những hàng hoá của thuyền người Thanh bị bão, trôi dạt vào đấy.

            Đầu triều Gia Long phỏng theo lệ cũ đặt đội Hoàng Sa, sau lại bỏ; đầu đời Minh Mạng thường sai người đi thuyền công đến đó thăm dò đường biển, thấy một nơi có cồn cát trắng chu vi 1.070 trượng, cây cối xanh tốt, giữa cồn cát có giếng; phía tây nam cồn có ngôi miếu cổ, không rõ dựng từ thời nào, có bia khắc bốn chữ “Vạn lý ba bình” (muôn dặm sóng yên).

            Năm Minh Mạng thứ 16 (1835), sai thuyền công chở gạch đá đến xây đền, dựng bia đá ở bên trái đền để ghi dấu và trĩa hạt giống các thứ cây ba mặt trái, phải và phía sau. Binh phu đắp nền miếu đào được lá đồng và gang sắt có đến hơn 2.000 cân” [12].

Vào đầu thế kỷ XX, khi viết tập sách Đại Nam địa dư chí ước biên (1908), Tổng tài Quốc sử quán là Cao Xuân Dục cũng xác nhận về việc khai thác và quản lý Hoàng Sa của triều Nguyễn: “ Đảo Hoàng Sa ở Bình Sơn. Từ bờ biển ra khơi, thuận gió thì 3, 4 ngày đêm có thể đến được. Trên đảo núi non trải khắp, có tới 130 ngọn. Ở giữa có bãi cát vàng, không biết mấy ngàn dặm, tục gọi là Vạn Lý Trường Sa. Trên bãi có giếng, nước giếng có vị ngọt”[13].

2. Minh Mạng là nhà vua rất có ý thức và trách nhiệm về chủ quyền biển đảo trong đó có Hoàng Sa- Trường Sa

 Ngoài việc cho thuê thuyền dân để hướng dẫn hải hành, hoạt động vãng thám, đo đạc thuỷ trình triều đình giao cho thuỷ quân đảm nhận, năm 1834, vua Minh Mạng: “ sai Giám thành đội trưởng Trương Phúc Sĩ cùng thuỷ quân hơn 20 người đi thuyền ra đến đảo Hoàng Sa thuộc tỉnh Quảng Ngãi vẽ bản đồ”[14].

Năm 1836, vua Minh Mạng sai Suất đội Phạm Hữu Nhật đem binh thuyền qua Quảng Ngãi đến thẳng Hoàng Sa để đo đạc, khám xét, cắm tiêu làm dấu, vẽ bản đồ để trình lên vua xem[15].

Trong một số trường hợp, triều đình giao phối hợp với ngư dân chuyên nghiệp đi biển ở hai tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định cùng thực hiện, được thể hiện trong bản tâu của Bộ Công năm 1836: “ Xin từ nay trở về sau, mỗi khi đến hạ tuần tháng Giêng, chọn phái biền binh thuỷ quân và vệ Giám thành đáp một chiếc thuyền ô, nhằm thượng tuần tháng hai thì đến Quảng Ngãi, bắt hai tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định thuê 4 chiếc thuyền của dân, hướng dẫn ra đúng xứ Hoàng Sa”[16].

            Tài liệu Châu bản triều Nguyễn, là văn bản quan trọng bậc nhất của triều đình Huế được các vua triều Nguyễn xem xét, phê duyệt, là cơ sở để nhà vua ban hành các Chiếu, Chỉ, Dụ... nhằm cụ thể hoá các chủ trương của triều Nguyễn. Ở Cục Lưu trữ Trung ương I (Hà Nội), hiện nay còn lưu giữ 11 văn bản từ năm 1830 đến 1847 của hai triều Minh Mạng và Thiệu Trị ghi chép về các sự kiện có liên quan đến Hoàng Sa- Trường Sa. Đáng chú ý hơn cả là hai bản tâu của Thủ ngự cảng Đà Nẵng ngày 27 tháng 6 năm Minh Mạng 11 (tức 15-8-1830) do thuyền trưởng Đô-ô-chi-ly của tàu buôn Pháp Ê-đoa cung cấp thông tin rằng: Ngày 20 tháng 6 năm Minh Mạng 11 (8-8-1830), thuyền buôn của triều đình do Lê Quang Quỳnh và các thuỷ thủ đoàn rời cảng Đà Nẵng đi Lữ Tống (Lucon, Manila- Philippine) đến canh hai ngày 21 tháng 6, đụng phải đá ngầm ở phía tây Hoàng Sa, thuyền bị ngập nước. Thủ ngự cảng Đà Nẵng phái thuyền mang theo nước uống đi cứu hộ, giờ Ngọ đã gặp, đã đưa họ về lại cảng [17].

            Để khai thác và thực thi chủ quyền ở quần đảo Hoàng Sa, triều Nguyễn rất chú trọng đến hoạt động vãng thám, đo đạc thuỷ trình và vẽ bản đồ với yêu cầu rất cụ thể cho các đội làm nhiệm vụ ở Hoàng Sa như sau: “ Không cứ là đảo nào, hòn nào, bãi cát nào, khi thuyền đến thì cũng xem xét xứ ấy chiều dài, chiều ngang, chiều cao, chiều rộng, chu vi và nước biển xung quanh nông hay sâu, có bãi ngầm, đá ngầm hay không, hình thế hiểm trở, bình dị thế nào, phải tường tất đo đạc, vẽ thành bản đồ. Lại, xét ngày khởi hành từ cửa biển nào ra khơi, nhằm phương hướng nào đi đến xứ ấy, căn cứ vào thuyền đi, tính được bao nhiêu dặm. Lại, từ xứ ấy trông vào bờ bến đối thẳng vào bờ là tỉnh hạt nào, cách bờ chừng bao nhiêu dặm. Nhất nhất nói rõ, đem về dâng trình” [18]. Chủ trương này của triều đình Huế giao cho vệ Giám thành, Khâm Thiên giám ở Kinh đô Huế và thuỷ quân triển khai hàng năm.

Công việc hải hành để khai thác và thực thi chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa thường diễn vào 6 tháng đầu năm Âm lịch trước khi mùa mưa bão đến đối với các tỉnh miền Trung. Hoạt động này còn tuỳ thuộc vào thời tiết nhưng phải đảm bảo kế hoạch hàng năm và sự an toàn tính mạng của thuyền nhân mà triều đình đã giao phó. Trường hợp năm 1838 là một thí dụ, trong bản tâu của Bộ Công vào ngày 2 tháng 4 nhuận năm Minh Mạng thứ 19 (1838) cho biết: “ Chúng tôi đã gửi giấy cho tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định khiến lo sửa soạn và đã chọn phái nhân viên ở Bộ (Công), Thị vệ, Khâm Thiên giám, Thành binh, Thuỷ binh theo binh thuyền vào trong ấy. Hiện nay phái đoàn đã tề tựu tấp nập. Nhưng tỉnh thần ấy gửí giấy nói về ngày 10 đến ngày 26 tháng 4, gió Đông thổi liên hồi thuyền chưa ra biển được. Đợi ngày nào gió Nam thuận tiện, thuyền phái đoàn sẽ khởi hành, sẽ đệ báo sau”[19].

Nhưng hơn ba tháng sau, quan tỉnh Quảng Ngãi báo cáo lên triều đình là đoàn thuyền “ Bổn chinh thuyền” đã hoàn thành nhiệm vụ Hoàng Sa và đã trở về an toàn: “ Xin chiếu lệ miễn thuế năm nay cho hai chiếc “ Bổn chinh thuyền” đã đưa binh dân đến Hoàng Sa đo đạc giáp vòng từ hạ tuần tháng 3 tới hạ tuần tháng 6, hoàn tất công vụ nay đã trở về ”[20].

Mộc bản triều Nguyễn để in sách Đại Nam thực lục chính biên đệ nhị kỷ, quyển 194, trang 7 và 8, năm Minh Mạng 20 (1839) chép: “Tháng 7, Viên ngoại lang Công bộ Đỗ Mậu Thưởng vâng lệnh phái đi công cán Hoàng Sa về, đem bản đồ dâng lên, vua cho là trải qua nhiều nơi, xem đo tường tất so với phái viên mọi lần thì hơi hơn. Đỗ Mậu Thưởng và các người đi cùng đều được gia thưởng áo quần và tiền”[21].

Công việc vãng thám, đo đạc thuỷ trình, khai thác ở quần đảo Hoàng Sa được thực hiện đều đặn hàng năm cho đến cuối thời vua Thiệu Trị. Trong một bản tâu của Bộ Công ngày 28 tháng 12 năm Thiệu Trị thứ 7 (1848) đã ghi lại: “ hàng năm, vào mùa xuân theo lệ phái binh thuyền vãng thám Hoàng Sa thuộc hải cương nước nhà cho thành thục đường đi lối lại ” [23]. Bốn chữ “hải cương nước nhà” của Bộ Công  là một khẳng định không thể chối cãi về chủ quyền nhà Nguyễn với quần đảo Hoàng Sa- Trường Sa..

Đó là những cố gắng vào cuối thời vua Thiệu Trị, dù bận rộn với việc đối phó trước sự chống phá, uy hiếp của các pháo hạm phương Tây ở cảng Đà Nẵng đã làm bê trễ sự liên tục trong việc thực thi các nhiệm vụ ở Hoàng Sa.

3. Biện pháp thực thi chủ quyền

Để khẳng định chủ quyền ở quần đảo Hoàng Sa- Trường Sa, triều Nguyễn đã cho cắm cột mốc, dựng bia chủ quyền, lập miếu thờ và trồng cây tại quần đảo này. Đây là bằng chứng pháp lý của một nước có chủ quyền và đã thực thi chủ quyền trên các vùng lãnh thổ của mình là một chủ trương đúng đắn của triều đình Huế được triển khai từ năm 1833. Sách Đại Nam thực lục cho biết: “ Năm Quý Tỵ, Minh Mạng thứ 14 (1833) mùa thu tháng tám vua dụ Bộ Công rằng: Trong hải phận Quảng Ngãi có một dải Hoàng Sa, xa trông trời nước một màu, không phân biệt nông hay sâu. Gần đây, thuyền buôn thường [mắc cạn] bị hại. Nay nên dự bị thuyền này, đến sang năm sẽ có người đến đó dựng miếu, lập bia và trồng cây cối. Ngày sau cây to lớn xanh tốt, người dễ nhận biết, tránh khỏi được mắc cạn. Đó cũng là việc lợi muôn đời ” [24].

Vào năm Ất Mùi (1835), nhà vua cho dựng miếu thờ, xây bình phong và lập bia chủ quyền, Hoàng Sa trở thành lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc. Chính sử triều Nguyễn đã xác nhận sự kiện quan trọng này như sau: “ Bãi Hoàng Sa ở hải phận Quảng Ngãi có một chỗ nổi cồn cát trắng cây cối xanh um, giữa cồn cát có giếng, phía tây nam có miếu cổ, có bia khắc bốn chữ “Vạn lý ba bình” (muôn dặm sóng yên), chu vi 1070 trượng, tên cũ là núi Phật Tự, bờ đông tây nam đều là đá san hô thoai thoải uốn quanh mặt nước. Phía bắc giáp với một hòn toàn đá san hô, sừng sửng nổi lên, chu vi 430 trượng, cao 1 trượng 3 thước ngang với cồn cát (gọi là Bàn Than Thạch). Năm ngoái vua toan dựng dựng miếu, lập bia ở chỗ ấy bỗng vì sao không làm được. Đến đây mới sai Cai đội thuỷ quân là Phạm Văn Nguyên đem lính thợ giám thành cùng phu thuyền hai tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định chuyên chở vật liệu đến đấy dựng miếu (cách toà miếu cổ 7 trượng). Bên tả miếu dựng bia đá, phía trước xây cái bình phong. Mười lăm ngày làm xong rồi về”[25].

Qua hai tư liệu dẫn trên của chính sử triều Nguyễn cho thấy quần đảo Hoàng Sa- Trường Sa hoàn toàn thuộc về chủ quyền Việt Nam nằm trong hải phận của tỉnh Quảng Ngãi.

Tài liệu Việt sử cương giám khảo lược của Nguyễn Thông (soạn năm 1877) cho biết ngôi miếu cổ ấy lợp ngói và chung quanh ngôi miếu được quân đội nhà Nguyễn đem các các hạt giống từ đất liền ra vãi: “ Có một cái miếu cổ, lợp ngói, biển ngạch khắc mấy chữ Vạn lý ba bình [muôn dặm sóng êm]. Không biết dựng từ thời nào. Các quân nhân đến đây thường đưa những quả Phương Nam mà vãi ở trong và ngoài miếu, mong cho mọc cây để làm dấu mà nhận. Từ khi quân đội Hoàng Sa bãi, gần đây không ai hỏi đến miếu ấy nữa” [26].

Qua tài liệu trên cho chúng ta thấy sự tái xác nhận chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa dưới triều vua Minh Mạng, còn thực ra trên đảo đã có giếng nước uống, cây cối tốt tươi, có toà miếu cổ, có bia khắc bốn chữ Vạn lý ba bình, cầu mong “biển yên sóng lặng”. Điều đó nói lên tầm quan trọng về chủ quyền của người Việt lâu đời ở đây. Hoàng Sa- Trường Sa không phải là nơi vô danh không có dấu chân người mà đã có tên đất, tên người, tên núi, có giếng nước dùng sinh hoạt cho các cộng đồng dân cư của thời trước đó tạo lập nên[27].

Ngoài bia đá được dựng lên cùng miếu thờ để khẳng định chủ quyền theo thông lệ của nhà nước, triều đình Huế còn cho cắm 10 cột mốc bằng gỗ để  xác định chủ quyền. Việc hệ trọng này triều đình giao cho Suất đội thuỷ quân Phạm Hữu Nhật mang ra cắm ở Hoàng Sa vào năm 1836 có kích thước quy định như sau: “  Chuẩn cho mang theo 10 cái bài gỗ, đến nơi đó dựng làm dấu ghi, mỗi bài gỗ dài 5 thước (khoảng 2 mét), rộng 5 tấc (0,2 mét), dày 1 tấc; mặt bài khắc dòng chữ: Minh Mạng thứ 17, năm Bính Thân, Thuỷ quân Chánh đội trưởng suất đội Phạm Hữu Nhật vâng mệnh đi Hoàng Sa trông nom đo đạc đến đây lưu dấu để nhớ ” [28].

Đó là một khẳng định chủ quyền rất thông minh và mang ý nghĩa thiêng liêng dưới triều Minh Mạng.

Triều Nguyễn rất chú trọng đến việc khai thác, xây dựng, thực thi chủ quyền tại Hoàng Sa nên nhà vua giao cho Bộ Công phối hợp với vệ Giám thành, thuỷ quân và chính quyền địa phương hai tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định để huy động dân binh tham gia với cộng đồng trách nhiệm rất cao. Chế độ lương bổng, cấp phát, thưởng phạt đối với quan chức, binh lính và dân binh thực hiện nhiệm vụ tại Hoàng Sa cũng rất nghiêm túc. Trong Châu bản triều Nguyễn thể hiện khá nhất quán về tính chất quan trọng của Hoàng Sa-Trường Sa và những người được triều đình giao thực hiện nhiệm vụ tại quần đảo này.

Ngày 18 tháng 7 năm Minh mạng 16 (1835), nhà vua ban Dụ: “ Chuyến đi Hoàng Sa lần này công vụ hoàn tất. Riêng Cai đội Phạm Văn Nguyên trên đường công hồi đã trì hoãn, có Chỉ giao cho Bộ Công trị tội. Nay phạt 80 trượng cho phục chức Cai đội. Các tên Giám thành Trần Văn Vân, Nguyễn Văn Tiện, Nguyễn Văn Hoằng vẽ hoạ đồ Hoàng Sa chưa chu tất, phạt mỗi tên 80 trượng. Các tên hướng dẫn hải trình Võ Văn Hùng, Phạm Văn Sanh thưởng mỗi tên một tiểu “ phi long ngân tiền”; binh thợ, dân phu hai tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định đi theo thưởng mỗi tên một quan tiền”[29].  Việc thưởng phạt này liên quan đến sự kiện triều đình Huế cho dựng miếu, lập bia tại Hoàng Sa năm Ất Mùi (1835).

Trong tờ Dụ ngày 13 tháng 7 năm Minh Mạng thứ 18 (1837), nhà vua cũng có ý nhắc nhở về trách nhiệm của những quan chức tham gia nhiệm vụ tại Hoàng Sa:

“ Trừ bọn Phạm Văn Biện gồm 4 tên can tội đã có chỉ phạt trượng. Còn dân binh đi theo lặn lội biển cả cực khổ, thưởng mỗi tên binh đinh một tháng lương, dân phu mỗi tên hai quan tiền” [30].

Đối với các quan nhận lệnh đi Hoàng Sa nhưng vì do thiên tai, dù không hoàn thành nhiệm vụ nhưng cũng được triều đình ban thưởng. Đó là trường hợp Phạm Văn Biện năm 1839, do năm này bị bão sóng đánh chìm thuyền bè, dù về Kinh trình diện có muộn nhưng tất cả đều được thưởng theo thứ bậc khác nhau [31].

Trái lại là trường hợp Nguyễn Hoán, vào năm 1845, Ngũ đẳng thị vệ Nguyễn Hoán được triều đình phái đi đến Hoàng Sa thuộc tỉnh Quảng Ngãi, tự tiện quấy rối các làng... Hoán phải chịu tội lưu đến ba bậc[32].

Dưới triều Nguyễn, sau khi vua Gia Long hoàn thành công cuộc thống nhất đất nước vào năm 1802, năm sau đã tái xác lập chủ quyền lãnh thổ ở quần đảo Hoàng Sa- Trường Sa. Đến thời vua Minh Mạng, sau khi thống nhất về hành chính trong cả nước (1832), nhà vua chú trọng đến Hoàng Sa- Trường Sa về phương diện thống nhất về thảo mộc và tâm linh, tạo nên hồn thiêng sông núi, gắn kết giữa hải đảo với đất liền, giữa kinh đô với xã tắc trên mọi miền của Tổ quốc.Từ đây, tên tuổi của người lính Hoàng Sa Phạm Nữu Nhật và nhiều danh tính và chức vụ khác làm nhiệm vụ Hoàng Sa gắn liền với quần đảo này và lưu danh muôn đời trong sử sách.

4. Kết hợp kinh tế với quốc phòng và bảo vệ ngư dân

Cùng với nhiệm vụ vãng thám, đo đạc, vẽ bản đồ, cắm mốc, dựng miếu, trồng cây... đội Hoàng Sa còn làm nhiệm vụ kinh tế là thu lượm hàng hoá của các tàu thuyền bị đắm, đánh bắt hải sản, muông thú... Trong một bản báo cáo của Đỗ Mậu Thưởng vào năm 1838, được Bộ Công tâu lên vua Minh Mạng cho biết “ Chuyến đi này có tìm thấy một khẩu súng bằng gang sơn đỏ, có đem về các thứ xích san hô, mai con ba ba và bắt sống các thứ chim”[33].

            Một bài báo công bố muộn hơn (1849) ở Anh của GutzLaff cho biết triều đình Huế đã lập sở thu thuế cùng số thuyền được trưng dụng và quân đội ứng trực ở Hoàng Sa: “ Chính phủ An Nam thấy những lợi có thể mang lại nếu một ngạch thuế đã đặt ra, bèn lập ra những trưng thuyền và một trại quân nhỏ ở chỗ này để thu thuế mà mọi người ngoài tới đây đều phải trả và để bảo trợ người đánh cá bản quốc” [34].

            Việc đóng quân để bảo vệ ngư dân và lập cơ sở thu thuế đối với người nước ngoài tại Hoàng Sa là một khẳng định về chủ quyền không thể tranh cãi của triều Nguyễn đối với quần đảo này.

            Qua các tư liệu trên cho chúng ta biết, Hoàng Sa là của Việt Nam nằm trên đường hàng hải quốc tế, cũng là nơi được triều đình Huế quan tâm đầu tư khai thác, xây dựng và bảo vệ nhằm khẳng định chủ quyền của nhà nước Việt Nam thời quân chủ.

            Phòng thủ vùng biển đảo các tỉnh miền Trung được triều Nguyễn đặc biệt quan tâm và chuẩn bị rất chu đáo từ lúc vua Gia Long mới lên ngôi. Triều đình Huế đã cho xây dựng các công sự dọc theo bờ biển, các cảng biển như Đà Nẵng, Thuận An, Thị Nại... xác lập chủ quyền và khai thác vùng biển đảo xa khơi như Hoàng Sa - Trường Sa. Hoạt động phòng thủ tích cực thông qua các công trình quân sự và quân đội được tăng cường, triều Nguyễn đã khẳng định được chủ quyền không những trên đất liền mà trên các vùng biển đảo trong hơn 50 năm đầu của thế kỷ XIX.

            Dưới triều Tự Đức, do phải bận tâm đối phó với sự xâm lược của thực dân Pháp nhưng không phải vì thế mà triều đình Huế không thực hiện các nhiệm vụ về Hoàng Sa- Trường Sa. Tuy không thấy chính sử triều Nguyễn ghi tiếp về các chuyến hải hành của quân đội và dân binh được triều đình sai phái đi công cán Hoàng Sa, nhưng tài liệu địa phương từ bản gia phả họ Phạm ở Lý Sơn (Quảng Ngãi) cho biết Cai đội Hoàng Sa là Phạm Quang Ảnh (1815-1865), có chuyến đi cuối cùng vào năm 1865 và đã hy sinh trên biển cùng 8 người lính Hoàng Sa khác[35]. Trong bộ sách Đại Nam nhất thống chí tỉnh Quảng Ngãi, Quốc sử quán triều Nguyễn thời Tự Đức đã dành nhiều trang sách để ghi chép về Hoàng Sa[36]. Mới đây, ThS. Trần Văn Quyến phát hiện sách giáo khoa dưới triều Tự Đức mang tên Khải đồng thuyết ước có bản đồ Hoàng Sa. Đây không những là minh chứng thuyết phục về sự kế tục khẳng định chủ quyền Việt Nam về quần đảo này của triều Nguyễn mà còn nhằm giáo dục cho học sinh ý thức về chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, biển đảo nước ta trong tình hình đất nước lâm vào giai đoạn khó khăn nhất[37].

            Về nhà Thanh từ sau chiến tranh Nha phiến, nhất là từ  nửa sau thế kỷ XIX do nội loạn và ngoại xâm nên lâm vào tình trạng suy kém trầm trọng đã không chú ý đến vùng biển đảo ở phía đông nước ta. Do vậy, cho đến cuối thế kỷ XIX nhà Thanh vẫn không dính dáng gì về chủ quyền ở vùng biển đảo này[38].

Vào đầu thế kỷ XX, Đại Thanh đế quốc toàn đồ xuất bản năm 1905, tái bản lần thứ tư năm 1910 chỉ vẽ đế quốc Đại Thanh đến đảo Hải Nam.

Khi người Pháp đô hộ trên toàn cõi Đông Dương, Việt Nam vẫn tiếp tục thực thi chủ quyền ở quần đảo Hoàng Sa- Trường Sa[39].

5. Đối chứng và khẳng định

Căn cứ vào các tài liệu chính thống của triều Nguyễn đã dẫn trên cho biết: Các triều đại trước triều Nguyễn và dưới triều Nguyễn đều có dựng bia để khẳng định chủ quyền tại Hoàng Sa, lập đền thờ- một tập quán rất đặc trưng của người Việt mang tính “ thiêng liêng về chủ quyền lãnh thổ”, lập đồn binh, lập trạm thu thuế và trồng cây lấy giống từ đất liền... Cũng theo mô tả của các tài liệu đã nêu, thì Hoàng Sa- Trường Sa không phải là đảo Lý Sơn (Cù lao Ré) như sự cố tình biện giải không thực tế của một số nhà Sử học Trung Quốc gần đây[40]. 

Vào tháng 6 năm 2012 vừa qua, tại trường Đại học Waseda (Nhật Bản), GS. Trần Văn Thọ có tổ chức cuộc đối thoại trí trức giữa hai nước Việt Nam và Trung Quốc, chủ quyền Biển Đông trở thành vấn đề tranh cãi gay gắt trong cuộc đối thoại này. GS. Nguyễn Quang Ngọc (Đại học Quốc gia Hà Nội), đã sử dụng các nguồn sử liệu tin cậy để bác bỏ luận điểm của các học giả Trung Quốc: Hàn Chấn Hoa, Đới Khả Lai, Lý Quốc Cường, Vu Hướng Đông... cho rằng Hoàng Sa và Trường Sa chỉ là đảo Lý Sơn (Cù lao Ré) và các đảo ven bờ biển miền Trung Việt Nam[41].

Các học giả Trung Quốc xem việc triều đình cử các đoàn thám hiểm, các nhà du hành hàng hải, các thương nhân người Trung Hoa ra nước ngoài… Trong quá khứ họ đã đi lại trên biển Đông có viết, vẽ về Hoàng Sa nhưng không có nghĩa là các hoạt động này gắn với chủ quyền đích thực của nhà cầm quyền đương thời là ngộ nhận có mục đích. Cũng như trong quá khứ, các nhà du hành phương Tây trong đó có người Bồ Đào Nha đã viết, vẽ về Hoàng Sa và các đảo khác của Việt Nam, nhưng không ai thừa nhận chủ quyền của người Bồ Đào Nha tại biển Đông từ các thế kỷ XVI-XVII. Đối với Trung Quốc, về chủ quyền đảo Hải Nam mãi tới đời nhà Lương và nhà Tùy (cuối thế kỷ thứ VI đầu thế kỷ thứ VII) mới xác lập quyền cai trị. Các triều đại về sau trong đó có triều Mãn Thanh không thấy một văn bản nhà nước hoặc chính sử của triều đình xác nhận Trung Quốc là nước có chủ quyền về quần đảo Hoàng Sa- Trường Sa.

BẢN ĐỒ TRUNG HOA CỔ CỦA TRUNG HOA
KHÔNG CÓ HOÀNG SA VÀ TRƯỜNG SA
ĐIỂM CỰC NAM CỦA TRUNG HOA LÀ ĐẢO HẢI NAM

Đại Thanh nhất thống toàn đồ, đảo nhỏ ở phía dưới là Hải Nam, gần đó bên trái là Giao Chỉ, đảo lớn hơn bên phải là Đài Loan.

Nguồn: http://baodatviet.vn/Home/chinhtrixahoi/Thu-tich-Trung-Hoa-thua-nhan-Hoang-Sa-Truong-Sa-thuoc-Viet-Nam/20116/152391.datviet

Hoàng triều trực tỉnh địa dư toàn đồ (Toàn bộ bản đồ địa lý của đất nước) do nhà Thanh (Trung Quốc) xuất bản năm 1904 của Tiến sĩ Mai Ngọc Hồng gần đây trao tặng Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam không có Hàng sa- Trường Sa. Đây là bản đồ được Trung Quốc vẽ theo phương thức hiện đại của phương Tây, khác với cách vẽ theo cách riêng trước kia. Bản đồ này có ghi rõ tọa độ, phù hợp với ngôn ngữ bản đồ hiện nay.

            Các tờ báo của Trung quốc gần đây như Stockstar và trang tin quân sự của Sina giới thiệu tỉ mỉ về kích thước, lai lịch của tấm bản đồ, nói rõ bản đồ này xác định đảo Hải Nam là điểm cực nam lãnh thổ Trung Quốc, có nghĩa là các quần đảo ở Biển Đông như Hoàng Sa, Trường Sa nằm ngoài lãnh thổ Trung Hoa. Đặc biệt, Stockstar dùng tên gọi theo cách của Việt Nam là Hoàng Sa và Trường Sa, trong khi truyền thông Trung Quốc hiếm khi công bố với người dân về cách gọi nào khác ngoài tên gọi mà nước này đặt ra.

Trong khi đó, các bản đồ nước ta vào triều Nguyễn trong nửa đầu thế kỷ XIX đều có vẽ quần đảo Hoàng Sa

            Bài học về xây dựng hệ thống phòng thủ và bảo vệ chủ quyền biển đảo ở các tỉnh miền Trung của triều Nguyễn có thành công và cũng có nhiều hạn chế. Các nguyên nhân về sự thành bại của triều Nguyễn không những đã để lại cho chúng ta một di sản quý báu về biển mà còn củng cố được niềm tin về chủ quyền thiêng liêng vùng biển đảo mà triều Nguyễn và các triều đại trước đó đã đổ bao nhiêu mồ hôi, xương máu để tạo lập nên.

        1. Hải Đường, 1999, Địa danh Hoàng Sa trong châu bản triều Nguyễn,Tạp chí Xưa &Nay, số 63B,.tr. 20-21.

       2.  Hoàng Xuân Hãn, 1975, Quần đảo Hoàng Sa,Tập san Sử Địa, số 29, Sài Gòn.12-13.

.      3.  Mục lục Châu bản triều Nguyễn, Minh Mạng năm 19, Tập 68, bản thảo viết tay, tr. 21.

4.       Mục lục Châu bản triều Nguyễn, Minh Mạng năm 19, Tập 64, bản thảo viết tay, tr. 146.

       5. Mục lục Châu bản triều Nguyễn, Thiệu Trị năm thứ 7,Tập 51, Bản thảo viết tay, tr. 235.

        6.  Nguyễn Nhã, 2012, Quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam tại quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, Luận án Tiến sĩ Lịch sử, Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 59.

       7. Nhiều tác giả, 1984, Nguyễn Thông – Con người và tác phẩm, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, tr.45.

       8.  Phan Huy Chú, 1992,Lịch triều hiến chương loại chí,Tập I, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội., tr. 167.

       9.   Quốc sử quán triều Nguyễn, 1992, Đại Nam nhất thống chí,Tập 2, NXB Thuận Hoá., tr. 422.

      10. Quốc sử quán triều Nguyễn, 1963, Đại Nam thực lục chính biên, Tập IV, NXB Sử học, Hà Nội, tr.245.

      11. Quốc sử  quán triều Nguyễn, 2007, Đại Nam thực lục chính biên, Tập III, NXB Giáo Dục, tái bản., tr. 743.

      12. Quốc sử  quán triều Nguyễn, 2007, Đại Nam thực lục chính biên, Tập IV, NXB Giáo Dục, tái bản, tr..532.

       13. Quốc sử quán triều Nguyễn, 1998, Quốc triều chính biên toát yếu, NXB Thuận Hoá, tr. 274.

      14. Tuyển tập Cao Xuân Dục, 2003, Tập 4, Đại Nam địa dư chí ước biên, Hoàng Văn Lâu dịch và chú giải, NXB Văn học, Hà Nội, tr.108.

     15.  http://baodatviet.vn/Home/chinhtrixahoi/Thu-tich-Trung-Hoa-thua-nhan-Hoang-Sa-Truong-Sa-thuoc-Viet-Nam/20116/152391.datviet

      16. http://soha.vn/thongtin/viet-kieu/39PSNVHI/nha-nguyen-cham-soc-hoang-sa.htm