PGS.BS Đỗ Doãn Đại nhớ lại những ngày cuối năm 1972  đau thương và anh hùng của bệnh viện Bạch Mai

Tiếp chúng tôi trên căn gác nhỏ cũ kỹ với những đồ vật giản dị ở phố Yết Kiêu, PGS, BS. Đỗ Doãn Đại toát lên vẻ tinh anh, hóm hỉnh và uyên thâm, dù đã 87 tuổi. Vui vẻ kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện xa xưa lắm, từ ngày đầu mới tham gia cách mạng - năm 1944, rành rẽ từng chi tiết, từng sự việc như vừa mới hôm qua. Ông khiến người đối diện cảm giác cuộc sống thật nhẹ nhàng và đầy ý nghĩa. Ông bảo, tự hào nhất là 87 tuổi đời thì ông có 67 năm tuổi Đảng, lần đầu tiên giác ngộ cách mạng khi còn là cậu học sinh xếp hàng mua vé tàu bị Tây đánh, bừng tỉnh và hiểu thế nào là nô lệ…

Nhắc đến sự kiện Bệnh viện Bạch Mai trong trận ném bom hủy diệt năm 1972, mắt người bác sĩ già cả đời tận tâm với người bệnh chợt có khoảng tối và giọng lắng xuống. Chúng tôi hiểu, khi 40 năm sau, những người nghe kể lại thôi, đã phải chịu một sức ép tâm lý nặng nề về một ký ức đau thương, thì ông, người đã trực tiếp chứng kiến, trực tiếp đào bới lấy ra thi thể của từng nạn nhân vừa mới đó còn là đồng nghiệp, thì điều đó thật khó khăn…

PGS, BS Đỗ Doãn Đại kể: Là Hiệu phó trường Đại học Y khoa Hà Nội, từng là người đầu tiên phụ mổ tim cho GS. Tôn Thất Tùng, năm 1969, ông được giao trọng trách làm Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai. Lúc đó, bệnh viện vừa chuyển từ nơi sơ tán về, mất mấy năm xây dựng lại cơ sở vật chất, mở mới các khoa, phòng, ổn định đội ngũ cán bộ… Công việc vừa tạm ổn thì giặc Mỹ trở mặt, ném bom miền Bắc, bệnh viện lại phân làm 2 nơi, một nửa sơ tán về Hà Tây, một nửa ở lại làm nhiệm vụ cấp cứu chiến thương phía Nam. Những ngày cuối tháng 12 rét căm căm, cả bệnh viện căng thẳng với nhiệm vụ vừa củng cố hầm, vừa cứu chữa bệnh nhân. Các ca mổ đều thực hiện dưới hầm, bệnh nhân nặng đều nằm dưới hầm. Dù trời mưa là hầm lõng bõng nước, nhưng bất cứ khi nào có báo động là bác sĩ, y tá đều phải cõng, khiêng bệnh nhân vào sâu trong hầm rất vất vả…

Đêm 21, rạng sáng ngày 22/12, ba giờ sáng, còi báo động, tiếng B.52 gầm rú, bom nổ và khu vực Kim Kiên, Bạch Mai đỏ rực. Cả Bệnh viện phút chốc hoang tàn. Khu nhà 2 tầng, nơi có phòng Thường trực của lãnh đạo và Phòng mổ cấp cứu đổ sập. Tiếp đó là khu nhà B, tầng trên là Khoa Da liễu, tầng dưới là Viện Tai - Mũi - Họng trúng bom sập cả 2 tầng. Bom khoan sâu đổ sập tường và các tảng bê tông chặn cửa xuống tầng hầm - nơi các bác sĩ Khoa Da liễu đang trú ẩn. Bom rải sâu vào phía trong khu C của Khoa Nội, hàng tấn thuốc nổ đã làm đổ sập 2 tầng nhà và cầu thang nhà C1, khoan sâu xuống tận móng nhà, lấp kín lối xuống đường hầm. Các khoa Dược, Sản, Ngoại, Thận nhân tạo, Nhi, Phòng hậu phẫu… đều bị phá hủy. Ba khu nhà cao tầng kiên cố bị đổ sập, nhiều nhà khác bị hư hại; các máy móc, trang thiết bị tan nát, văng vật, vùi lấp. Toàn bộ hệ thống đường hầm dài, rộng hàng trăm mét vuông bị cày xới. Đau thương nhất xảy ra ở tầng hầm khu B, vì nơi đây cửa hầm đã bị lấp kín. Nhiều y, bác sĩ bị kẹt lại bên trong.
 
PGS, BS Đỗ Doãn Đại đau xót: Ở phía ngoài, chúng tôi nghe tiếng la hét, kêu cứu của anh em phía trong mà lòng như lửa đốt. Đào bới tới đầu ngách hầm, thấy tấm bê tông đè chết hộ lý Hoàng Thị Thoa, 39 tuổi, mẹ của 4 đứa con nhỏ, đứa bé nhất mới lên 2. Thi thể chị Thoa chắn ngang lối vào hầm, phía trong còn nhiều người kêu cứu. Các bác sĩ và lực lượng cứu hộ đành nghiến răng chọn phương án cắt thi thể chị Thoa đưa ra ngoài để lấy lối vào cứu được 30 người đang gào thét kêu cứu và cả hấp hối phía trong. Khi bác sĩ Đại và đồng nghiệp đưa được hộ lý Thoa ra, kéo được chị Nguyễn Thị Hợi, khoa Da Liễu trong tình trạng dập nát. Mặc dù được cứu chữa, nhưng quá muộn, chị đã bỏ lại 5 đứa con nhỏ mồ côi...

Tiếp đó là 17 nạn nhân dưới tầng hầm nhà B, bác sĩ Đại nhớ tên từng người: Chị Đặng Thị Hồng Diên, kỹ thuật viên mới cưới, đang mang thai 2 tháng, chị Đào Thị Khuyến, 24 tuổi và chị Đỗ Thị Ngọc Thạch, 2 cô phù dâu cho đám cưới chị Diên, 3 người cùng ôm nhau chết. Chị Nguyễn Thị Kim Liên, 34 tuổi cùng đứa con gái 8 tuổi, BS. Nguyễn Thị Giỏi, vừa nhận tin chồng hy sinh ngoài mặt trận, giờ cũng ra đi...

Tại Khoa Nội, bom xuyên sâu xuống móng nhà. Ngay ngày đầu cứu hộ, tại hầm ở đây đã cứu được cô sinh viên Y6 Đinh Thị Thúy. Khi được đưa ra, Thúy còn mở mắt thều thào: thầy Đại… nhưng sau 30 phút cứu chữa, em đã trút hơi thở cuối cùng. PGS, BS Đại nói không bao giờ quên hình ảnh người nữ thợ điện tên Mai Thị Tuyết có chồng đang đi B, vui tính và đầy trách nhiệm. Mỗi khi có báo động, thay vì xuống hầm thì Tuyết đi kiểm tra khắp các cầu dao, đường điện, đảm bảo điện cho toàn bệnh viện. Trong trận bom này, Tuyết đã nằm xuống, để lại 3 con nhỏ trên đời… Còn đây, bác sĩ Lâm Duy Kế, mới ra trường, đã có quyết định chi viện cho Vĩnh Linh, đến bệnh viện trú cùng anh em, cũng đã bị vùi lấp cùng đồng nghiệp đêm ấy… Trận bom còn giết hại cả bệnh nhân Đàm Văn Miến, 29 tuổi, vừa mới bị thương trận bom chùa Sét hôm trước đó.

Trận bom hủy diệt kinh hoàng ấy, giặc Mỹ đã cướp đi sinh mạng 28 y, bác sỹ của Bệnh viện Bạch Mai. Đau thương bao trùm bệnh viện, tuy vậy, công tác cứu chữa bệnh nhân vẫn diễn ra tích cực. Là người đứng đầu bệnh viện, lúc đó, bác sĩ Đại đã hết sức bình tĩnh, tỉnh táo chỉ đạo anh em kéo lại đường dây điện để thắp sáng phục vụ công tác cứu chữa và khoan tìm hầm sập, chỉ đạo cấp dưỡng đảm bảo phục vụ anh em còn sống đang làm việc; lập tức tổ chức lại các phòng mổ, kíp trực để tiếp tục cứu chữa bệnh nhân… Và bệnh viện đã không có một ngày ngưng hoạt động...

Sau 5 ngày đào bới, tìm kiếm nạn nhân tại bệnh viện, khi Khâm Thiên bị bom, bác sĩ Đại đã có một quyết đoán sáng suốt: Đồng ý để đội cứu sập của thành phố sang ứng cứu Khâm Thiên, bởi lúc đó, ông cho rằng, khả năng không còn nạn nhân nào dưới hầm sập, và nếu còn, thì đã 5 ngày trôi qua, trong khi Khâm Thiên đang rất cần cứu trợ…

PGS, BS Đỗ Doãn Đại kể lại: Ngay ngày 23/12, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã xuống bệnh viện Bạch Mai kiểm tra tình hình và động viên cán bộ, nhân viên của bệnh viện. Sau đó, trước nguy cơ giặc Mỹ tiếp tục đánh phá, bệnh viện được lệnh phải chuyển về nơi sơ tán. Đồng nghiệp dưới hầm sập chưa đưa lên hết, nạn nhân và bệnh nhân vẫn chuyển về cần cứu chữa, bác sĩ Đại quyết định: Phải ở lại! Đây là một quyết định khó khăn. PGS, BS Đỗ Doãn Đại nhớ lại: Mỗi chiều xuống, khi có một cán bộ rời bệnh viện về nhà là ông mừng, mà một người ở lại ông cũng mừng. Về, nghĩa là đêm đó thêm một đồng nghiệp của ông an toàn. Còn ở lại, nghĩa là có thêm một người chung vai sát cánh với ông…

Đại tướng Võ Nguyên Giáp kiểm tra tại Bệnh viện Bạch Mai sau trận bom hủy diệt ngày 22/12/1972 ( BS. Đỗ Doãn Đại đứng bên phải, đội mũ trắng - ảnh tư liệu gia đình)

40 năm qua, ngày 22/12, không năm nào PGS, BS Đỗ Doãn Đại không nán lại ở khu tưởng niệm sau khi cùng đồng nghiệp thắp hương. Một mình lặng lẽ, từng gương mặt đồng nghiệp, anh em lần lượt hiện ra trước ông. Thương các em, ra đi khi chỉ 22, 23 tuổi với hình hài không còn nguyên vẹn, bao giờ trong ông cũng là câu hỏi: Cũng là con người, sao lại có thể dã man đến thế?...

Bạch Mai hôm nay đã đàng hoàng vươn lên, trở thành bệnh viện hàng đầu miền Bắc và của cả nước, ngẫm lại, PGS, BS Đại càng tin, một phần như vậy cũng là từ đau thương đã tạo nên sức mạnh. Ông nhớ lại, những ngày đau thương ấy chính là những ngày cả bệnh viện toàn tâm toàn ý, trăm người như một, đoàn kết bên nhau, chưa bao giờ có một tập thể vững vàng đến thế tại bệnh viện này. Mặc báo động, mỗi ngày bệnh viện vẫn cứu chữa, phẫu thuật cho hàng trăm bệnh nhân. Khu vực Bạch Mai lúc đó, thậm chí dân thường không dám qua vì sợ bom Mỹ tiếp tục oanh tạc, nhưng anh em vẫn làm việc, có báo động cũng không chịu xuống hầm. Vững vàng như vậy, bởi bên cạnh họ có ông, người lãnh đạo biết ép nước mắt chảy vào trong để làm những việc có ý nghĩa, kể cả cho việc trả thù. Đồng nghiệp ví ông như gốc si già, rễ vươn sâu mạnh mẽ, ngẩng cao đầu trong gian khổ, vượt qua khó khăn, chứng tỏ bản lĩnh người Việt Nam, khiến cho bạn bè quốc tế thời điểm đó đến thăm bệnh viện vô cùng cảm phục. Nhắc đến điều này, bác sĩ Đại nhỏ nhẹ: Đứng vững là nhờ tập thể, không có anh em trong bệnh viện thời điểm đó, không có sự đoàn kết nhất trí trong ban lãnh đạo, thì một cá nhân mình không thể làm được... Nghe nói vậy, nhưng đứng trước ông, chúng tôi tin, những ngày lịch sử ấy của Bạch Mai, như có sự sắp đặt không lý giải nổi để có ông ở đó…

Trong lịch sử bệnh viện Bạch Mai, có lẽ không ai giữ cương vị Giám đốc lâu như PGS, BS Đỗ Doãn Đại. Ông làm Giám đốc từ năm 1969 đến năm 1983, cả một chặng đường dài đầy biến cố, có cả đau thương, mất mát, bám trụ và vươn lên của Bệnh viện. Một đời theo cách mạng, hết lòng vì bệnh nhân, lấy chữ Tâm làm đầu, cuộc sống của ông giản dị đến bất ngờ. Thừa hưởng từ cha, những người con kế nghiệp của PGS, BS Đỗ Doãn Đại cũng để lại cho bệnh nhân những ấn tượng vô cùng sâu sắc về sự tận tình, chu đáo, vô điều kiện đối với người bệnh, bất kể ngày đêm, bất kể sang hèn…
 
Chúng tôi đã may mắn được gặp một trong những người con của PGS. Đỗ Doãn Đại khi đến Bệnh viện Bạch Mai những ngày kỷ niệm 40 năm Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không này. Trước cửa phòng làm việc của PGS.TS Đỗ Doãn Lợi, Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, chuyên gia tim mạch hàng đầu của Việt Nam - là gian sảnh của toà nhà, nơi trưng bày gần 100 bức ảnh tư liệu sống động về quá trình đấu tranh và bảo vệ bệnh viện trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, trong đó có những tấm ảnh về đợt tàn phá của B.52 Mỹ năm 1972 vào bệnh viện. Hàng ngày, PGS. TS Đỗ Doãn Lợi luôn thấy hình ảnh người cha thân yêu của mình trong những tấm ảnh lịch sử. Điều ấy như một sự thôi thúc, một lời nhắc nhở anh và đồng nghiệp, hãy sống và làm việc xứng đáng với cha ông - những người đã góp phần làm nên lịch sử của dân tộc./.