|
Hãy
khuyến khích thái độ “hoài nghi khoa học” để lớp trẻ học tốt hơn các môn khoa
học xã hội !
(Bài viết gửi các nhà giáo, các bậc cha mẹ,
các cán bộ Đoàn, những người làm
Khuyến học, và các nhà Tuyên Giáo)
AI VIẾT LỊCH SỬ ?
Hữu Minh
Đây
là câu hỏi mà cháu tôi nêu ra với tôi ít nhất là hai lần : cách đây 3 năm, khi
cháu đang học lớp 9, và mới vài tuần trước đây của năm nay, cháu sắp học hết
lớp 12. Tôi vẫn chưa dám và chưa thể trả lời đúng và rành rọt cho cháu được,
bởi trước hết vì tôi cũng chưa hiểu thấu đáo vấn đề. Tôi chỉ dám nói ngắn gọn :
Các nhà Sử học mới được làm việc đó, cháu ạ ! Cháu tôi học đều tất cả các môn,
nhưng lại thích môn Lịch sử và có xu hướng nghiêng về khối C, với nguyện vọng
thi vào ngành Báo chí. Ngoài hai lần chính thức đưa ra câu hỏi đó, thỉnh thoảng
cháu lại tâm sự với tôi về những băn khoăn trong việc học môn Lịch sử hiện nay,
càng về những tháng cuối của năm học lớp 12 thì cháu lại càng có nhiều tâm sự.
Cháu thường hay liên hệ những điều học được trong môn Lịch sử với thực tiễn
thời sự về chính trị, kinh tế - xã hội (KT-XH). Điều day dứt lớn nhất của cháu
là : Hình như nội dung môn Lịch sử chưa
đúng và chưa thật ? Cháu đã kể ra với tôi hàng loạt sự kiện Lịch sử, câu
chuyện Lịch sử có trong sách giáo khoa mà cháu cho là không rõ ràng, không lô
gích, không đúng với sự thật đã diễn ra trong quá khứ, kể cả trong phần Lịch sử
Việt Nam và phần Lịch sử thế giới. Cháu cũng cung cấp cho tôi những thông tin
mới đáng tin cậy về Lịch sử không có trong sách giáo khoa mà tôi chưa hề biết.
Đó là chuyện Đỗ Thích bị ghép vào tội giết cha
con vua Đinh, mà chỉ dựa vào một chứng cứ vu vơ (nằm mơ), đi cùng với chuyện
Thái hậu Dương Vân Nga trao ngôi vua cho Lê Hoàn, rồi được phong làm hoàng hậu của
hoàng đế Lê Đại Hành. Đã có nhiều nhà Sử học chỉ ra cái kịch bản vụng về thời đó
nhằm bóp méo và xuyên tạc Sự Thật Lịch sử này. Thế mà sự kiện này vẫn đang
nghiễm nhiên tồn tại trong Chính Sử hàng ngàn năm nay ?!
Đó là
câu chuyện “Bó đuốc sống” Lê Văn Tám (năm 1946), là câu chuyện chiếc xe tăng
384 đi đầu xông vào húc đổ cổng Dinh Độc Lập (năm 1975), mà gần đây mới được
làm rõ sự thật.
Đó là thắc mắc vì sao cuộc chiến tranh xâm
lược 5 tỉnh phía bắc Việt Nam
do bọn bành trướng Trung Quốc gây ra năm 1979 lại không được đưa vào nội dung
môn Lịch sử ? Đi cùng với đó là chuyện
mới đây, nhân ngày 17 tháng 2, chúng ta không hề tổ chức kỷ niệm chiến thắng bi
hùng đó để nhắc nhở các thế hệ hiện nay về mối thù này và ghi nhớ công ơn,
tưởng niệm hàng vạn chiến sỹ và đồng bào đã hy sinh ! Trong khi phía Trung Quốc
lại rầm rộ tổ chức kỷ niệm chiến thắng trừng trị Việt Nam, vinh danh những tên
lính xâm lược tàn bạo, xuyên tạc trắng trợn Sự Thật Lịch sử mà cả thế giới đều
biết rõ !
Đó là những sự kiện xung quanh hai cuộc
kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ : Liên Xô và Trung Quốc giúp ta vì mục đích gì
là chủ yếu, có phải đó là vì tinh thần quốc tế vô sản cao cả không ? Có hay
không sự mặc cả của hai ông bạn lớn này với Mỹ về số phận của Việt Nam ? Vì
sao bạn lại không muốn ta dành thắng lợi nhiều hơn, trọn vẹn hơn ? Trong cuộc
kháng chiến chống Mỹ đã từng xuất hiện khả năng có thể điều chỉnh theo hướng đỡ
tốn xương máu người Việt hơn mà chúng ta đã bỏ lỡ mất cơ hội đó ? Cuộc kháng
chiến chống Mỹ xâm lược vẫn được hiểu là cuộc chiến tranh tự vệ chính nghĩa của
cả dân tộc Việt Nam, nhưng sao lại có người nói đó là một cuộc nội chiến “nồi
da nấu thịt”, bị các nước lớn lợi dụng ? Vì sao sau chiến thắng 1954 và chiến
thắng 1975 người Việt lại di tản nhiều thế ?...
Đó là sự kiện về cuộc chiến phía Tây nam
chống lại bọn Pôn Pốt, và việc ta giúp nhân dân Cămpuchia (CPC) lật đổ chế độ
của Khơ me đỏ : Bản chất của cuộc chiến đỏ là gì, vì sao nước ngoài lại bảo ta
xâm lược CPC ?...
Đó là
những sự kiện xung quanh mối quan hệ Việt – Trung : Vì sao nước ta ngày càng bị
lệ thuộc vào Trung Quốc, trước hết là về mặt chính trị ? Tại sao ta lại để mất
Ải Nam Quan, mất một phần Thác Bản Giốc, mất toàn bộ Hoàng Sa, mất 2/3 Trường
Sa,... ? Thực chất Công hàm của Thủ tướng Phạm Văn Đồng là gì ? Hội nghị Thành
Đô là cái gì trong quan hệ giữa hai Đảng, hai nước ? ....
Đó là những sự kiện xung quanh nhiệm vụ
phục hồi và phát triển KT – XH trong cả nước, nhất là từ sau 1975 : Tại sao chỉ
nói thành tựu mà rất ít nói về sai lầm, đặc biệt là sai lầm về đường lối của
Đảng ? Bản chất của sai lầm trong Cải cách ruộng đất là gì ? trong cải tạo tư
sản là gì ? trong đánh gục Nhân văn giai phẩm là gì ? Vì sao trước đây ta đánh
tan nát giai cấp tư sản rất nhỏ bé cả về thế và lực, mà bây giờ ta lại tạo ra
một tầng lớp tư sản mới hùng mạnh hơn rất nhiều cả về thế và lực, cả về KT và
chính trị ? ...
Đó còn là những sự kiện trong Lịch sử thế
giới nói lên bản chất của hai con đường phát triển, nói lên những đóng góp thực
chất của cả hai hệ thống chính thể đối lập đối với sự phát triển của thế giới :
Nguyên nhân nào là chủ yếu của sự sụp đổ Liên Xô và Đông Âu ? Do sai lầm về lý
luận của chủ nghĩa hay do sự tha hóa quyền lực, do sự thoái hóa biến chất của
những người Cộng sản cầm quyền ? Hình như ở Đông Âu đã từng có nước không chịu
đi theo mô hình KT XHCN của Liên Xô mà lại chuyển hướng theo mô hình KT thị
trường liền bị cả phe XHCN lên án và Liên Xô phải dùng áp lực quân sự để “cứu vãn sự tha hóa” đó, thế mà bây giờ Việt
Nam và các nước còn lại của phe XHCN lại chọn chính cái mô hình KT thị trường
đã bị lên án đó ? Có phải ở các nước đi theo con đường XHCN như Liên Xô có tự
do, dân chủ thật sự và gấp ngàn lần so với các nước TBCN ? Có hay không sự bóp
nghẹt tự do dân chủ, những vụ bức hại hàng loạt người bất đồng chính kiến, kể
cả với đảng viên Cộng sản, ở các nước đó ? Có hay không sự kiện Thiên An Môn kinh
hoàng ở Trung Quốc, và lý giải như thế nào về bản chất của thể chế XHCN? ...vv...&...vv...
Cháu tâm sự nhiều và nhiều lắm, tôi không
thể nhớ lại hết để liệt kê ra đây được. Tôi ngạc nhiên hỏi cháu : Cháu biết
nhiều hơn ông rồi đấy, thế sao cháu còn phải hỏi ông ? Cháu bình thản trao đổi
lại với tôi rằng : Bọn cháu xem trên mạng đấy ông ạ, trên ấy nhiều thông tin
lắm, nhưng cũng có nhiều thông tin không chuẩn xác và với động cơ không thiện
chí. Bọn cháu cũng biết chọn lọc, thông tin nào được nhiều trang mạng nói đến
và có lời bình đứng đắn, xây dựng thì mới thuyết phục được chúng cháu, ông ạ.
Cháu phải hỏi ông vì cháu không thể tự lý giải được những mâu thuẫn trong nhận
thức giữa nội dung học ở trường và các thông tin mới được hé lộ ngày càng nhiều
như trên. Tôi thật sự vui mừng về sự trưởng thành của cháu, bắt đầu là từ cách
học chủ động, không bị áp đặt, không chịu nhận thức nửa vời,...và kéo theo đó
là một sự định hình đáng tin cậy về nhân cách. Tôi đã nhìn thấy ở cháu một phẩm
chất quan trọng nhất, cần có nhất ở người học trò là không cam chịu ngu dốt,
phải quyết tìm bằng được tri thức đích thực, chuẩn xác, mà tri thức đó ở môn
Lịch sử chính là những Sự Thật Lịch Sử. Phẩm chất đó sẽ được phát triển để trở
thành phẩm chất cơ bản, cốt tử nhất của một Con Người chân chính sau này, và
hơn thế là của một trí thức, một nhà báo trong tương lai mà cháu theo đuổi. Nhưng
những Sự Thật Lịch Sử đó hiện nay lại chưa được viết đầy đủ và trung thực trong
sách giáo khoa, chưa được giảng dạy minh bạch và khách quan trong nhà trường.
Nhu cầu hiểu biết để Làm Người của các cháu đã thôi thúc các cháu phải tìm cách
gỡ ra cho được những lớp màng tối đang che phủ Sự Thật, với nhiều lý do không
chính đáng, mà người ta thường gọi là “vấn đề nhạy cảm” ! Trong quá trình đi
tìm chân lý không mấy dễ dàng này, các cháu rất cần sự trợ giúp của người lớn,
của nhà trường, của các nhà giáo tâm huyết.
Trước nhu cầu hiểu biết của cháu, và tin ở
năng lực tư duy độc lập của cháu, tôi tự xác định nên giữ vai trò là người đồng
hành với cháu trên con đường đi tìm Sự Thật : cùng trao đổi bình đẳng, cùng hợp
tác. Ông cháu chúng tôi đã cố gắng trao đổi để làm rõ được những nguyên tắc
trong tư duy Lịch sử, cũng như phương pháp tiếp cận trước những vấn đề chính
trị - xã hội phức tạp. Sự hợp tác này đã mang lại kết quả bước đầu để làm hiện dần
ra câu trả lời cho câu hỏi đặt ra nói trên, và quan trọng hơn là tạo cho cháu
niềm tự tin và say mê hơn trong nhiệm vụ học tập nói chung và học môn Lịch sử
nói riêng. Qua nhiều lần tâm sự, cùng nhau trao đổi, chúng tôi đã giúp nhau hiểu được những điều cơ bản sau đây :
- Sự Thật luôn tồn tại khách quan, không ai
có thể che giấu mãi được, không ai có thể tùy tiện bóp méo, xuyên tạc được.
Trước sau thì Sự Thật sẽ được bạch hóa. Bởi Sự Thật không chỉ tồn tại trên giấy
trắng mực đen mà còn tồn tại lâu dài, mãi mãi trong lòng người, trong kho tàng
văn hóa dân tộc, văn hóa nhân loại,...
- Trong thời đại của văn minh trí tuệ, với
phương tiện truyền thông hiện đại là internet thì Sự Thật lại càng không thể bị
giấu kín, bưng bít như trước đây nữa. Không thế lực nào có thể phá nổi phương
tiện truyền thông tuyệt vời đó, không thế lực nào có thể kìm hãm con người
trong vòng ngu dốt mãi được nữa. Nhưng mặt khác, internet lại có thể gây khó
khăn cho quá trình nhận thức Sự Thật, vì nó cũng luôn gây ra sự nhiễu thông
tin. Bởi thế con người phải biết cảnh giác, phải có cái đầu thật sự tỉnh táo để
chọn lọc thông tin cần thiết và đáng tin cậy.
- Sự Thật Lịch sử lại luôn gắn liền với lợi
ích của các cộng đồng người (cơ quan, đơn vị, dòng họ, địa phương, quốc gia,
khu vực, các liên minh, các nhóm lợi ích,...), bao gồm cả lợi ích chính đáng và
lợi ích không chính đáng. Do đó việc bạch hóa hay bưng bít, xuyên tạc Sự Thật
đều có động cơ, trong đó đáng lưu ý nhất là động cơ của giới lãnh đạo cộng
đồng.
- Viết Lịch sử là một nhu cầu đích thực của
các cộng đồng người, nhằm mục đích thúc đẩy sự phát triển tiến bộ cho cộng
đồng, hướng vào yêu cầu giáo dục truyền thống cho các thế hệ tương lai. Đối lập
với mục đích chân chính này là mục đích vụ lợi của một nhóm thiểu số người trong
cộng đồng, lợi ích của họ không đồng nhất với lợi ích chung, nên họ không bao
giờ muốn bạch hóa những Sự Thật Lịch sử không có lợi cho họ, chống lại họ.
Chính vì vậy khi mà trong cộng đồng còn sự đối lập về lợi ích thì vẫn luôn tồn
tại hai dòng Lịch sử khác nhau, đến mức đối nghịch : một bên trung thực và
chuẩn xác, và một bên bị bóp méo, xuyên tạc nhiều phần hoặc toàn bộ.
- Người viết Lịch sử thường là giới trí thức
trong cộng đồng, vì họ vừa có hiểu biết sâu, rộng, vừa có phương pháp khoa học
để tiếp cận vấn đề. Những người chuyên sâu về lĩnh vực này chính là các nhà Sử
học. Nhưng còn có một tiêu chí quan trọng hơn ngoài tiêu chí về trình độ nói
trên là người viết Lịch sử phải có cái Tâm trong sáng, có tấm lòng trung thực, có
trách nhiệm rất cao với cộng đồng và lớp trẻ, có bản lĩnh vững vàng, không hề
có động cơ vụ lợi, không biết run sợ trước mọi áp lực khách quan, chỉ biết tôn
trọng Sự Thật Lịch sử, biết hết lòng bảo vệ Sự Thật Lịch sử. Người viết Sử
thường được chọn trong các nhà Sử học của cộng đồng, việc lựa chọn này thường
do giới lãnh đạo cộng đồng chủ trì. Trong một XH khi mà lợi ích của giới cầm
quyền không đồng nhất, thậm chí đối lập, với lợi ích của nhân dân thì hai dòng
Lịch sử như vừa nói ở trên cũng là hai dòng Lịch sử đối nghịch : một của nhân
dân và một của giới cầm quyền. Các nhà Sử học cũng bị phân hóa thành hai : một
bên là các nhà Sử học chân chính của nhân dân, một bên là các nhà Sử học “giả
cày”, chuyên làm bồi bút cho các nhóm lợi ích đen tối và giới cầm quyền, không
đứng về phía nhân dân, không bảo vệ Sự Thật Lịch sử.
- Ở nước Việt Nam chúng ta, về lý thuyết, tuy
không có sự đối lập về lợi ích giữa nhân dân và giới lãnh đạo (Đảng) nên người ta
tưởng như là chí có một dòng Lịch sử chính thống, do Nhà nước chỉ đạo viết và
lưu hành, phổ biến, bao gồm cả việc giảng dạy trong hệ thống nhà trường. Nhưng
trên thực tế vẫn có hai dòng Lịch sử, đúng như sự xác nhận của ông Nguyễn Mạnh
Cầm, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ, nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, là : “Có
một Lịch sử như nó đã diễn ra, và một Lịch sử do nhà Sử học viết ra !”.
Thực tế này đang hiện hữu trong GD&ĐT, gây ra nhiều trở ngại cho việc dạy
và học môn Lịch sử với đòi hỏi rất cao về tính khoa học và tính chân thực, và rất
khó đáp ứng được yêu cầu giáo dục nhân cách cho người học, nhất là với các cháu
học sinh phổ thông.
- Cũng cần biết thêm điều này : còn có một
kênh Lịch sử rất đáng quý nữa, tuy không chính quy, không được viết bài bản, không
được in thành sách có tính hệ thống,...nhưng lại rất đáng tin cậy. Đó là Lịch
sử dân gian, vẫn mãi trường tồn trong tiềm thức của người dân, trong các gia
phả, tộc phả, trong Lịch sử các dòng họ, Lịch sử các địa phương, trong các văn
bia ở các đền thờ, miếu mộ, di tích văn hóa, lịch sử...Những nhà Sử học chân
chính thường biết cách khai thác nguồn thông tin này rất có hiệu quả.
Nhân câu chuyện học hành vừa kể trên của
cháu tôi, tôi xin được có vài kiến nghị
về việc dạy và học môn Lịch sử trong các nhà trường như sau :
- Phải chỉnh sửa ngay những nội dung không
chuẩn xác, trong đó các Sự Thật Lịch sử đã bị bóp méo, cắt xén, phải bổ sung
các Sự Thật Lịch sử bị bỏ quên. Các nhà Sử học là tác giả sách giáo khoa Lịch
sử và Bộ GD&ĐT (và trên nữa là Ban Tuyên Giáo của Đảng) phải có lời giải
trình và xin lỗi các thế hệ thầy giáo và học trò về những thiếu sót này. Còn
nếu cứ duy trì mãi tình trạng như trên là có tội lớn với dân tộc và nhân loại,
có tội lớn với tiền nhân, với những người đang sống, và với các thế hệ tương
lai ! Bởi ví đó là một việc làm phản giáo dục. phản văn hóa, phản văn minh,
chống lại sự phát triển tiến bộ !
- Phải mạnh dạn đổi mới cách dạy và học môn
Lịch sử : chống áp đặt một chiều, khuyến khích đối thoại, trao đổi, khuyến
khích sự tìm tòi, tra cứu các nguồn tư liệu ngoài sách giáo khoa, kể cả từ
nguồn Lịch sử dân gian, khuyến khích các hình thức ngoại khóa để bổ sung tri
thức. Đương nhiên thầy giáo phải có đủ bản lĩnh thì mới “cầm chịch” được.
- Thầy giáo dạy môn Lịch sử không nên bi quan
trước tình hình hiện nay có nhiều học trò chán học môn Lịch sử, học đối phó,
dẫn đến kém chất lượng. Mà phải kiên trì, sâu sát các em để phát hiện cho được
những điển hình tốt : say mê, chủ động, hay đặt lại vấn đề, hay tỏ thái độ “hoài
nghi khoa học”, thích phản biện,.. Thầy giáo cần tìm cách nhân rộng ra các điển
hình này, bằng các hình thức sinh hoạt hấp dẫn, kích thích sự tìm tòi, tranh
luận,...định kỳ mở các sêmina theo các chuyên đề. Có thể thành lập các nhóm học
sinh say mê môn Lịch sử, như “Câu lạc bộ Lê Văn Hưu”, “Câu lạc bộ các nhà Sử
học trẻ tuổi”,... chẳng hạn.
- Nội dung chương trình Lịch sử hiện nay ở
Phổ thông mới chỉ cho người học tiếp cận với Lịch sử Việt Nam đến năm
2000 (tức là từ thế kỷ XX trở về trước). Nhưng Lịch sử lại vốn có tính kế thừa
rất rõ ràng, có sự tiếp nối hữu cơ từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Do đó
trong giảng dạy môn Lịch sử (ở Phổ thông) rất cần tạo ra mối liên hệ lô gích
này, vừa nhằm giúp người học hiểu sâu sắc hơn phần Lịch sử đang học, vừa giúp
người học biết vận dụng các bài học Lịch sử để nhận thức đúng đắn hơn về hiện
tại. Và đó cũng là mục đích của môn học Lịch sử. Nhà trường và các thầy giáo
dạy môn Lịch sử cần thường xuyên cung cấp cho người học những thông tin mới
nhất về tình hình đất nước, tình hình thế giới, dưới hình thức ngoại khóa (có
kèm theo bài tập có tính nghiên cứu, phản biện khoa học)... ...
...
Qua câu chuyện này, người viết rất mong
được sự quan tâm, trao đổi của các nhà giáo, các bậc cha mẹ, các cán bộ Đoàn,
các nhà Tuyên Giáo, những người làm Khuyến học,... không phải chỉ là chuyện học
môn Lịch sử, mà sâu xa hơn, rộng lớn hơn, quan trọng hơn, đó là chuyện giáo dục
và rèn luyện của lớp trẻ ngày nay. Phải tạo điều kiện để các cháu được chủ
động, không bị áp đặt và gò bó, trên cơ sở có tư duy khoa học và biết tôn trọng và bảo vệ Sự Thật. Sự định hướng của
người lớn và đoàn thể phải là sự định hướng có tính trí tuệ, chứ không phải là
kiểu áp đặt tín điều, phải là sự khai mở phương pháp tích cực và thông minh.
Phải làm cho các cháu có được thái độ “hoài nghi khoa học”, biết “cãi lại”
(tranh luận), chứ không thể chỉ là biết nghe theo và bắt chước làm theo. Nhân
cách của các cháu sẽ được hình thành và định hình ngay từ chính những việc
thường ngày như thế này đấy, ngay từ những ngày còn ngồi trên ghế nhà trường
Phổ thông..
Ngày 26 tháng 3 năm 2013
H M
|
