Nhân dân ta có câu: “Uống nước nhớ nguồn” hàm ý nhắc nhở con cháu hưởng thụ thành quả phải nhớ ơn tổ tiên, ông, bà, cha, mẹ - những người đã đổ mồ hôi nước mắt để làm ra thành quả. Một trong những biểu hiện biết nhớ ơn tổ tiên là việc thờ cúng trong mỗi gia đình. Người Việt Nam quan niệm rằng chết không phải là hết. Đó chỉ là mất đi phần xác còn phần hồn vẫn tồn tại. Cho nên các bậc tổ tiên, ông bà, cha mẹ mất đi nhưng hồn vẫn dõi theo con cháu, giúp đỡ con cháu, thậm chí quở trách con cháu nếu con cháu sai phạm. Vì vậy con cháu phải thờ cúng và qua hàng ngàn đời, việc thờ cúng tổ tiên đã thành tín ngưỡng của toàn dân.

          Ngày xưa các cụ thờ cúng rất cẩn thận. Bàn thờ phải đặt ở gian giữa nhà, trên bàn thờ nhà khá giả thường bày nhiều đồ thờ như bài vị, mâm bồng, cây đèn, đài gỗ, lọ hoa, đỉnh đồng, hạc đồng, bát hương. Trên tường có treo bức đại tự, hai bên cột có đôi câu đối, nhà nghèo nhất cũng có cái bàn gỗ để bát hương. Ngày Tết trên bàn thờ có mâm ngũ quả, đèn nến sáng trưng, bánh chưng, mứt kẹo, rượu chè cùng hương thơm tạo một cảm giác ấm cúng, thịnh vượng, một không khí làm ăn phát đạt, khi nấu cỗ cũng không được nếm, bát đũa thật sạch sẽ, người sắp cỗ phải là đàn ông. Sắp cỗ xong các cụ rửa chân tay, mặt mũi, mặc quần áo, đội khăn đàng hoàng rồi mới cúng. Thông thường mỗi lần cúng phải cháy hết hương mới coi là xong. Lúc ấy mới xin phép tổ tiên hạ mâm cho con cháu hưởng lộc. Trong cỗ cúng nhất thiết phải có trầu cau, đèn hoặc nến và khi cúng phải mở cửa. Ngày tết thường cúng tổ tiên ba lần: cúng tất niên vào ngày ba mươi, cúng đầu năm vào sáng mồng một và cúng hóa vàng vào mồng ba Tết (có nhà cúng hóa vàng vào mồng hai hoặc mồng bốn). Sau cúng là đốt tiền vàng cho tổ tiên nhận để chi tiêu trong năm.

Ngày nay do cuộc sống quá sôi động theo nhịp độ công nghiệp, trong mỗi gia đình thường có sự phân tán mỗi người làm một nơi, một việc khác nhau, sự khắc nghiệt của thời gian trong lao động và do cả nhận thức nữa nên việc thờ cúng tổ tiên có nhiều điều hạn chế. Có nhà đặt bàn thờ mãi trên tầng ba hoặc bốn. Có nhà gắn lên tường một miếng gỗ ở mức quá cao. Có người để bát hương trên nóc tủ tường khiến việc thắp hương không thuận lợi, bàn thờ không ấm cúng. Lại có nhà khá giả sắm toàn đồ Hàn Quốc, Thái Lan, đắt tiền, tốn kém, trong khi đó không hướng dẫn con cháu phải biết lau chùi bàn thờ, biết thắp hương, biết sửa lễ cúng. Nhất là khi làm cỗ cúng có người lấy một phần cho trẻ con ăn trước. Có người châm hương vừa cháy được nửa nén đã vội bê mâm xuống ăn. Và có khá nhiều nhà dùng đèn điện thay lửa thắp đèn hoặc đốt nến. Nhiều người làm cỗ rất to nhưng lại quên trầu cau...

          Việc thờ cúng tổ tiên không đòi hỏi mâm cao cỗ đầy, đặc sản này đặc sản nọ. Cũng không đòi hỏi đồ thờ phải hào nhoáng xa hoa tốn phí mà cái cốt lõi là ở sự thành tâm và kính cẩn không chỉ của riêng người chủ gia đình mà là thái độ của tất cả mọi người con, em, cháu, chắt. Thờ cúng tổ tiên mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Mà đã là giáo dục thì phải có sự dạy bảo con cháu hiểu cúng ai, thờ ai, người ấy là gì trong gia tộc, thái độ con cháu phải như thế nào. Trước khi cúng phải làm gì? chuẩn bị cỗ cúng ra sao? cúng thì mặc thế nào? lời cúng thế nào? khi hạ cỗ phải làm gì? Mỗi lần như vậy giúp cho con cháu hiểu thêm ý nghĩa và việc phải làm của mình khi thờ cúng tổ tiên, đó cũng là văn hóa.

          Ngày xưa con trưởng mới được cúng, con gái, con thứ phải lệ thuộc vào con trưởng. Ngày nay nhiều gia đình con cháu mỗi người một phương nên việc cúng cũng cần linh hoạt. Vả lại có nhà không có con trai thì con gái, con rể cúng cũng được, con nào chả là con. Việc cúng giỗ cũng nên nhỏ nhẹ trong nội bộ gia đình, tránh mời mọc khách khứa rầm rộ, vừa đỡ lãng phí công sức và tiền của, vừa đỡ phiền cho mọi người được mời...

          Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đã thành truyền thống của người Việt. Đó chính là đạo lý, là nếp nhà, là biểu hiện lòng nhân ái, là nét văn hóa đẹp mà mọi gia đình phải biết chăm lo, hướng dẫn con cháu giữ gìn.

Ban Biên tập