|
|
Tết Đoan Ngọ là Tết thu hút sự chú ý của khá nhiều người Việt Nam xưa và nay, nó chỉ đứng thứ hai sau Tết Nguyên Đán. Tục này có người cho là từ đời Xuân Thu. Khuất Nguyên (nước Sở), vì can ngăn vua Hoài Vương không được, đã uất ức ôm đá gieo mình xuống sông Mịch La mà tự vẫn. Hôm ấy đúng là mùng 5 tháng 5. Thương tiếc người trung nghĩa, mỗi năm, cứ đến ngày đó, nhân dân Trung Quốc lại làm bánh ngọt, quấn chỉ ngũ sắc bên ngoài (ý làm cho cá sợ, khỏi đớp mất) rồi bơi thuyền ra giữa sông, ném bánh xuống cúng Khuất Nguyên.
Ở Việt Nam, ít người biết chuyện Khuất Nguyên, mà chỉ coi mùng 5 tháng 5 là "Tết giết sâu bọ" - vì trong giai đoạn chuyển mùa, chuyển tiết, dịch bệnh dễ phát sinh. Người ta quan niệm, trong ngày này, các loài sâu bọ đều hoảng hốt, trốn chạy vì nhà ai cũng có bữa cỗ "giết sâu bọ" vào sáng sớm, với hoa quả đầu mùa. Đào mịn lông tơ, mận đủ mùi chua ngọt, chuối ta mập mạp, dưa hấu bổ dọc thành những chiếc thuyền rồng sơn son mịn cát lóng lánh như lân tinh, dứa còn nguyên cái mũ miện xanh rờn óng bạc, nhưng cái lòng nó vàng tươi khêu gợi. Và đương nhiên không thể thiếu món rượu nếp.
Thành lệ, cứ đến sáng sớm ngày mồng 5, người ta cho trẻ ăn hoa quả, rượu nếp, trứng luộc, kê, bánh đa, mận, muỗm, dưa hấu, uống nước dừa... bôi hồng hoàng vào thóp đầu, vào ngực, vào rốn để giết sâu bọ. Người lớn thì uống rượu hòa ít tam thần đơn hoặc bôi phẩm hồng vào thóp đầu, vào ngực, vào rốn để trừ trùng.
Trẻ em giết sâu bọ xong khi còn ngồi trên giường, rồi rửa mặt mũi, chân tay xong bắt đầu nhuộm móng tay móng chân, đeo chỉ ngũ sắc. Em gái đến độ tuổi xâu lỗ tai cũng chọn ngày này mà xâu.
Nhiều người mua bùa chỉ đeo cho trẻ con. Bùa kết bằng chỉ ngũ sắc, kết theo hình hoa sen, quả đào, quả ớt... Lại may áo lụa mang đến các cửa chùa, cửa tĩnh in dấu vẽ bùa rồi mặc cho trẻ, có ý trừ ma tà cho khỏi quấy.
Giữa trưa hôm ấy thì làm cỗ cúng gia tiên, rồi đi hái lá mồng năm. Tục hái thuốc mồng 5 cũng bắt đầu từ giờ Ngọ, đó là giờ có Dương khí tốt nhất trong cả năm, lá cây cỏ thu hái được trong giờ đó có tác dụng chữa bệnh tốt, nhất là các chứng ngoại cảm, các chứng âm hư. Người ta hái bất kỳ loại lá gì có sẵn trong vườn, trong vùng, miễn sao đủ trăm loại, nhiều ít không kể, nhất là lá ích mẫu, lá cối xay, lá vối, ngải cứu, sả, tử tô, kinh giới, lá tre, lá bưởi, cam, chanh, quýt, mít, muỗm, hành, tỏi, gừng, chè, ổi, trầu không, sài đất, sống đời, bồ công anh, sen, vông, lạc tiên, nhọ nồi... đem về ủ rồi phơi khô, để sau đem nấu uống cho rằng uống thế thì lành.
Lại có nhiều người đi lấy lá ngải cứu, năm nào thì kết hình con thú nǎm ấy như năm Tý thì kết con chuột, năm Sửu kết con trâu, năm Dần kết con hổ... treo ở giữa cửa, để trừ ma quỷ và về sau ai có bệnh đau bụng thì dùng làm thuốc sắc uống.
***
Trong những tục lễ của ngày Tết Đoan Ngọ, có lẽ tục người ta chú ý nhất là tục lễ sêu - một tục lệ mang đầy tính nhân văn giữa người với người, con cháu với ông bà, cha mẹ, người bệnh với thày thuốc, học trò với thày giáo. Những chàng trai đã dạm vợ hoặc hỏi vợ nhưng chưa cưới thường đi sêu bố mẹ vợ nhân ngày Tết Đoan Ngọ.
Lễ sêu trong dịp này bao giờ cũng có đậu xanh mới hái vào tháng Tư, gạo nếp của vụ chiêm. Ngoài ra tháng Năm cũng là mùa ngỗng và mùa chim ngói, cùng với gạo nếp, đậu xanh, bao giờ cũng có một đôi ngỗng và một, hai chục chim ngói. Kèm thêm là cân đường cát, trái dưa hấu, nghĩa là toàn những sản phẩm trong mùa.
Chỉ những chàng rể chưa cưới vợ mới đi lễ sêu, còn những chàng rể đã cưới vợ rồi thì hết lễ sêu, nhưng trong dịp tết Đoan Ngọ, các chàng rể dù nghèo vẫn cố chạy món quà nhỏ để biếu bố, mẹ vợ. Lễ biếu này nhiều, ít tuỳ tâm và không quan trọng bằng lễ sêu.
Các ông đồ xưa dạy học thường không lấy học phí. Hàng năm vào dịp mồng 5 tháng 5, các học trò đều có đồ lễ tết thầy. Thúng gạo, đôi ngỗng, phong chè, gói bánh hoặc túi hoa quả, tùy tâm bố mẹ học trò. Những gia đình giàu có thường phong bao một số tiền. Học trò cũ đã làm nên danh vọng cũng không quên thǎm thầy vào dịp này.
Các con bệnh được các ông lang chữa khỏi bệnh, mặc dù đã trả tiền thuốc, nhưng cũng không quên ơn cứu mệnh cho mình, nên trong dịp tết Đoan Ngọ (còn gọi là tết hái thuốc) cũng mang quà tết thầy lang. Đồ lễ cũng gồm: đậu xanh, gạo nếp, ngỗng, chim ngói... như đồ lễ học trò tết thầy học.
Dẫu qua bao biến đổi về thời cuộc, song tết Đoan Ngọ vẫn tồn tại trong lòng người dân đất Việt như một phong tục đẹp, với ý nghĩa thiêng liêng về đạo lý làm người.
|
| Nhớ Tết Đoan Ngọ quê xa |
|
 - Đang vào giữa hạ. Sau vụ xuân hè cực nhọc của nhà nông và mùa thi của những cô cậu học trò, cứ đến những ngày đầu tiên của tháng 5 âm lịch, lòng tôi lại nôn nao nhớ về quê nhà yêu dấu. Phải rồi, nơi xa ấy, gia đình tôi cũng như bà con thôn xóm đang rục rịch chuẩn bị cho Tết Đoan Ngọ.
 |
| Vào ngày Tết Đoan Ngọ có tục "giết sâu bọ" bằng cách sáng sớm chưa ăn uống gì đã được lót dạ bằng hoa quả đương mùa và rượu nếp. Ảnh: NDN |
Giống như bao miền quê ở Bắc Bộ, Hà Nam quê tôi đón tết Đoan Ngọ thật bình dị mà cũng thật độc đáo. Mồng 5 tháng 5 âm lịch, dù có bận rộn đến thế nào, nhất định mẹ tôi cũng phải chuẩn bị các thứ thật là chu đáo. Mà không riêng gia đình tôi, cả làng, cả xã... nhà khá giả hay vẫn còn túng bấn đều hướng về Tết Đoan Ngọ như thế cả. Cha bảo rằng, dịp này cũng thiêng liêng như lễ mừng năm mới, thậm chí có câu : Nhất mồng năm, nhì ngày Tết . Nhà nông chúng ta lại cùng nhau hướng lòng tới trời đất, tổ tiên, ông bà, cầu cho mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt. Đây cũng là dịp cả gia đình tụ hội, sum vầy. Mới nhớ vậy thôi, ký ức về ngày Tết Đoan Ngọ hồi tôi còn thơ ấu lại mồn một hiện về...
Ấy là những sớm mùa hè, tôi theo cha ra ruộng cuốc giun, bắt ngóe về chăm đàn vịt cho béo mượt để kịp "mùng 5 ngày tết" mang sêu nhà ngoại. Vài ngày trước tết, mẹ cùng chị cặm cụi, tỉ mẩn chọn từng hạt nếp, rửa sạch cả ôm lá sen lấy từ đầm làng chuẩn bị ủ nồi rượu nếp. Hai anh trai tung tăng đeo giỏ ra đồng bắt cua về tích lại để có nồi bún riêu thơm ngọt cho cả nhà. Ôi, nhớ làm sao buổi sáng hôm nào lếch thếch đi bộ theo mẹ cả chục cây số lên chợ Sàng mua lá móng. Tất cả những thức ấy, rồi cả chùm quất hồng bì trẩy từ nhà ông ngoại hay những quả mận tím sẫm mẹ cất kỹ phòng bọn trẻ thèm quá mà lấy ăn vụng trước sáng mồng 5... đều được để dành chuẩn bị cho tết Đoan Ngọ.
Đâu phải chỉ đêm giao thừa mới nao nức lòng con trẻ. Tối mồng 4, cả làng rộn ràng bởi nhịp chày giã lá móng. Chẳng hiểu phong tục đắp lá móng có tự bao giờ và có bao nhiêu làng quê Bắc Việt chỉ đắp lá vào 8 đầu ngón tay như dân làng tôi (cho đến giờ, tôi vẫn không hiểu tại sao phải kiêng không nhuộm hai ngón trỏ). Cảm giác sốt ruột chờ đợi giã lá, trộn với mẻ rồi đắp lên những móng tay, cuộn lại bằng lá cà và được buộc với sợi rơm nếp mới thú vị làm sao. Bởi thế, chẳng cần mẹ giải thích "đắp lá móng để khỏi bị xước ngạnh cá rô ở đầu các ngón tay" chị em tôi đứa nào cũng phấn khởi và mong đợi món này nhất. Để rồi sáng hôm sau, mở mắt ra điều đầu tiên là tận hưởng sự sung sướng với 8 móng tay suộm màu đỏ gấc.
 |
|
Rượu nếp, món ăn không thể thiếu trong ngày Tết Đoan Ngọ. Nguồn: photobucket.com
|
Trên giường lăn xuống đất, mẹ đã chuẩn bị sẵn vài loại quả để giết sâu bọ. Không cần đánh răng rửa mặt gì hết, ăn xong 1 thứ quả hoặc 1 thìa rượu nếp, cha cẩn thận lấy đĩa vôi củ đã được lọc sạch khoanh tròn vào rốn từng đứa. Tiếp đó đến mục tắm, chị gái với mẹ thì có nồi nước hàng chục loại lá và cả vỏ bưởi khô thơm ngào ngạt còn mấy anh em tôi không chờ cha ào ngay ra bến sông.
Sáng sớm mồng 5, khúc sông cạnh làng tôi náo nhiệt vô cùng. "Rôm sảy mày nhảy xuống sông nhé!" Cả bọn hô vang rồi bơi đùa thỏa thích. Về đến nhà là lúc mẹ với chị đã chuẩn bị khá đầy đủ các món cho tết mồng 5. Khác với tết bánh trôi bánh chay (mồng 3 tháng 3), tết Đoan Ngọ chẳng có loại bánh nào cả. Chỉ nhiều loại hoa quả và món phổ biến nhất của cả làng hồi đó là bún vịt xáo măng hoặc bún riêu cua. Chợ huyện quê tôi những ngày giáp tết rất đông. Vịt, cua, măng, bún là những mặt hàng được bán chạy nhất trong ngày này. Bao giờ cũng vậy, mẹ tôi vừa nhặt những sợi lông măng trên mình chú vịt béo vàng vừa dặn dò chị: "Ngày 5/5 còn là gọi là tết Sêu đấy con. Vào ngày này, các chàng rể thường mang biếu cha mẹ vợ 1 cặp ngỗng. Nếu không có ngỗng thì thay bằng vịt, ngan cũng được. Làm việc này để thể hiện lòng tôn kính, biết ơn của con rể đối với cha mẹ vợ".
Ký ức về những ngày tết Đoan Ngọ những ngày còn ở quê nhà thì nhiều lắm. Nhưng tôi khoái và ấn tượng nhất 1 việc đó là vào lúc chính ngọ, hai chị em tôi thường xí phần trọng trách: Ra vườn khảo mít. Đây cũng là 1 phong tục cổ truyền ở làng mà hình như không phải miền quê nào cũng áp dụng. Từ ngày biết trèo, năm nào tôi cũng chanh lanh "sắm vai" Mít. Tôi ngồi chót vót trên cành cao nhất, chị tôi đứng dưới gốc cầm chiếc đòn gánh (hoặc chiếc chày giã cua) gõ nhẹ vào thân cây.
- Mít!
- Dạ! Tôi trả lời
- Sang năm mày ra mấy quả?
- Em ra 1 quả.
- Sao mày ra ít thế! Chị gõ nhẹ vào gốc cây 1 lần nữa và hỏi lại
- Thì em ra 100 quả. Nói rồi tôi tụt xuống đất và càu nhàu
- Chị phải đánh đau vào thì nó mới nhớ, mới chịu ra nhiều quả chứ!
Ôi, những năm tháng tuổi thơ và ngày Tết Đoan Ngọ năm nào, giờ tôi đang ở xa quê hàng ngàn cây số. Ngày mai đã là mồng 5 tháng 5, trong này hoa quả nhiều lắm, vịt cũng nhiều, cả rượu nếp nữa cũng không thiếu. Nhưng sao tôi thèm đến thế, 1 trái quất hồng bì màu đồng, một quả mận tím, vài trái sấu xanh, thèm được nghe những âm thanh thập thình giã lá móng và thèm được ngồi trên cành mít cùng chị khảo quả như thuở thơ xưa...
|
|
