Tháng dành cho tổ tiên
Theo TS Phạm Lan Oanh - Trưởng khoa Sau đại học - Viện Văn hóa nghệ
thuật quốc gia Việt Nam (Bộ Văn hóa - Thể thao - Du lịch), hiện nay,
nhiều người đang hiểu lầm, hiểu sai về ý nghĩa thực sự của ngày lễ Vu
Lan trong tháng 7 âm lịch là ngày để báo hiếu cha mẹ.
Ở góc độ nhà nghiên cứu, TS Phạm Lan Oanh cho rằng, tháng 7 là tháng
dành cho tổ tiên. Tổ tiên ở đây không chỉ là cha mẹ mà bao gồm cả những
người thân đã khuất trong dòng họ.
Đó là dịp để người sống dâng cúng đồ ăn, thức uống, áo quần, tiền
bạc, các vật dụng khác… cho người cõi âm. Bởi người ta tin rằng, trong
tháng 7, trời đất sẽ mở ra cho người âm lên trên trần gian nhận những lễ
vật cúng tiến đó của con cháu họ.
Theo bà Oanh, khái niệm Vu Lan xuất hiện ở miền Bắc là do ảnh hưởng
ngôn từ của miền Nam chứ trước đây ở miền Bắc không có từ này. Người
miền Bắc quen thuộc với cụm từ: Tháng 7 – Xá tội vong nhân và tháng 7
cũng gắn liền với vợ chồng Ngâu. Việc báo hiếu cha mẹ chỉ là lớp nghĩa
sau, không phải là ý nghĩa ban đầu.
Vu Lan là dịp để người sống dâng cúng đồ ăn, thức uống và các vật dụng khác cho người cõi âm.
TS Oanh lý giải nguyên nhân dẫn tới chuyện nhiều người hiểu sai về ý
nghĩa của lễ Vu Lan, do vài chục năm trở lại đây, xảy ra tình trạng đứt
gãy về mặt văn hóa, đặc biệt văn hóa cổ truyền của dân tộc hay còn gọi
là văn hóa dân gian.
Do không được thực hành văn hóa thường xuyên nên các lớp nghĩa căn
cốt của các dịp lễ, tết... như Vu Lan đã bị quên lãng hoặc ý nghĩa của
nó bị méo mó đi.
Khái niệm Vu Lan khá xa lạ với văn hóa của người Việt, đặc biệt là
văn hóa gốc của dân tộc. Tên gọi đầy đủ là “Vu Lan bồn” và chịu ảnh
hưởng của Phật giáo. Người theo đạo Phật sẽ thực hành các nghi lễ trong
dịp Vu Lan một cách nghiêm cẩn hơn và có lẽ họ hiểu ý nghĩa thực sự của
ngày lễ này sâu sắc hơn.
TS Oanh cho biết thêm, người dân ở các nước phương Đông, những ngày
lễ trong tháng 7 không gọi là Vu Lan mà họ có những tên gọi khác, nhưng ý
nghĩa sâu xa cũng là để tưởng nhớ tổ tiên đã khuất. Họ không có ngày
nào trong tháng 7 âm lịch để “báo hiếu” với cha mẹ còn sống như quan
niệm của một số người ở Việt Nam.
Chữ hiếu “méo”
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phạm Lan Oanh cho rằng, nếu không
thực sự hiểu ý nghĩa sâu xa của lễ Vu Lan, người ta sẽ không thực sự
chăm lo cho mộ phần của tổ tiên hay làm những điều âm đức. Cách hiểu sai
lệch về ngày lễ Vu Lan là ngày báo hiếu cho cha mẹ còn sống bằng cách
tặng quà... làm phát sinh ra những nghi lễ rất buồn cười. Tuy vậy, các
nghi lễ báo hiếu như thế cũng có mặt tốt là giúp kéo con người trở về
với cuộc sống trần thế, tức là người ta biết cám ơn cha mẹ ngay từ khi
cha mẹ còn sống, chứ không phải đợi đến khi cha mẹ khuất núi mới đối xử
tốt.
Nói thêm về xu hướng sắm quà tiền tỷ, đất nghĩa trang tiền triệu…
tặng cha mẹ dịp lễ Vu Lan, bà Oanh cho rằng: "Nhiều người cứ nghĩ mua
quà xa xỉ là đang báo hiếu với cha mẹ, tổ tiên. Nhưng thực ra đó chỉ là
sự khuếch trương và không phù hợp với truyền thống của dân tộc. Bản chất
lễ Vu Lan rất sâu lắng và nó là sự tự nguyện của mỗi cá nhân, gia đình
trong sự thành kính chứ không phải kiểu huyênh hoang, xa xỉ".
Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phạm Lan Oanh, không chỉ trong
tháng 7, con cái luôn phải hiếu thảo với cha mẹ với các hành động cụ thể
quanh năm. Nếu chỉ báo hiếu cha mẹ trong tháng 7, đó là chữ hiếu “méo”.
