Chủ nhật, ngày 23/11/2014 lần đầu tiên một chương trình: “Du lịch Tìm về cội nguồn - Đạo Mẫu Việt” được tổ chức theo đề xuất của ông Nguyễn Mạnh Can - Nguyên phó Ban tổ chức TW Đảng, Giám đốc Trung tâm Văn hóa người cao tuổi. Tham gia đoàn có nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, Trung tâm Văn hóa Trường Đại học công nghệ, Trung tâm Unesco Văn hóa gia đình và dòng họ Việt Nam,  Ban Vận Động Thành Lập Hội đồng Họ Nguyễn Việt Nam... Hội đồng họ Đỗ Việt Nam cũng tham gia với tư cách khách mời và hướng dẫn đoàn.

Đoàn đã đến tham quan một số di tích là các địa điểm thờ phụng và miếu mộ các nhân vật được coi là Quốc tổ, Quốc mẫu của dân tộc Việt như Miếu mộ Hương Vân Cái Bồ Tát, gò Thiềm thừ ở phường Phú La, Hà Đông, nhà thờ Nguyễn tộc (Bách Việt Thiệu Tổ), khu mả Đế ở phường Phú Lương, Hà Đông,  Đình Bình Đà ở xã Bình Minh, huyện Thanh Oai.
Buổi sáng Đoàn đã dâng hương nhà thờ Nguyễn tộc và nghe ông Nguyên Vân Liên- Trưởng tộc Nguyễn Vân giới thiệu khái quát về Ngọc phả Truyền thư ghi chép về tổ tiên Việt tộc.
Buổi chiều đoàn đến thăm Miếu mộ Hương Vân Cái Bồ Tát và gò Thiềm thừ - Bát bộ Kim cương. Ông Đỗ Quang Hòa- PCT HĐHĐVN đã hướng dẫn đoàn dâng hương các vị Tổ họ Đỗ, tiếp theo đó thuyết trình với đoàn kết quả nghiên cứu và tôn tạo khu di tích trong những năm qua. Gợi mở một hướng nghiên cứu mới về Đạo Mẫu Việt Nam. Đoàn còn được  bà con họ Đỗ Văn La dẫn đi thăm chùa Văn La và khu gò Quán Công …
Chuyến đi đã mở ra một hướng mới quảng bá lịch sử dân tộc đến công đồng, thông qua kênh du lịch tìm về cội nguồn, trên nền các công trình nghiên cứu về Tổ tiên dân tộc Việt.

  MỘT SỐ HÌNH ẢNH CHUYẾN ĐI

 Dâng hương tại nhà thờ Nguyễn tộc (Bách Việt Thiệu Tổ)

 Thăm khu Mả Đế  nơi thờ cúng các vua Hùng ở Phú Lương

 Mộ Kinh Dương Vương ở Phú Lương

 Đình Bình Đà- thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân

 Gò Tam Thai- Mộ Quốc tổ Lạc Long Quân

 Giới thiệu về khu di tích họ Đỗ Việt Nam.

  Gò Thiềm thừ- Mộ Tổ họ Đỗ Việt Nam

Chụp ảnh lưu niệm bên cây bồ đề nghìn năm ( cây di sản VN) trong khuôn viên chùa Vân La.

  ______________________________

Tín ngưỡng thờ Mẫu bắt nguồn từ đâu trong lịch sử và truyền thống văn hóa của dân tộc Việt ?

Đỗ Quang Hòa

Cùng với tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng thờ thần, tín ngưỡng thờ Mẫu rất phổ biến, nhiều người gọi là Đạo thờ Mẫu. Tại các chùa ngoài chính điện thờ phật, bao giờ cũng có ban thờ Mẫu và thờ các thánh trong Đạo Mẫu. Tại các đền phủ thì thờ các thánh trong đạo Mẫu ở chính điện.  Đạo Mẫu về cơ bản có hệ thống, lớp lang như sau:

Ngọc Hoàng Thượng Đế là ngôi thánh cao nhất, tuy nhiên trong tâm thức dân gian Ngọc Hoàng có phần mờ nhạt, không được đề cao.Tam tòa Thánh Mẫu tượng trưng cho trời, đất và nước, Tứ phủ Công đồng thờ Mẫu thượng Thiên, Mẫu thượng Ngàn, Mẫu Thoải và Mẫu Địa.

Mẫu Thượng Thiên cai quản Thiên phủ. Mẫu Thượng Thiên trong quan niệm của dân gian về Tứ Pháp gồm có: Pháp vân, Pháp Vũ, Pháp Điện, Pháp Lôi, đó là 4 vị nữ thần tạo ra mây, mưa, sấm, chớp  liên quan tới văn hóa Nông nghiệp lúa nước. 

Những huyền thoại và huyền tích của Mẫu Thượng Thiên đều có liên quan đến Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Mẫu Liễu Hạnh là vị Thánh xuất hiện muộn, theo các nhà nghiên cứu về văn hóa dân gian Việt Nam, Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện sớm nhất cũng chỉ vào khoảng thế kỷ XVI, thời Hậu Lê.

Cũng theo quan niệm dân gian, Mẫu Liễu Hạnh còn có thể hóa thân vào Mẫu Thượng Ngàn trông coi miền rừng núi, hay thành Địa Tiên thánh Mẫu- Mẹ Đất, cai quản mọi đất đai và đời sống sinh vật. Bà trở thành vị Thần Chủ của Đạo Mẫu được thờ cúng nhiều nhất trong đạo Mẫu Việt Nam. Đền thờ Bà có ở nhiều nơi, nổi tiếng nhất có đền Sòng ở Thanh Hóa và Phủ Giầy ở Nam Định.

Mẫu Thượng Ngàn cai quản Nhạc phủ: Mẫu trông coi các miền rừng núi, gắn bó với con người cùng cỏ, cây, chim, thú. Đền thờ Mẫu Thượng Ngàn có ở nhiều nơi, nhưng có hai nơi thờ phụng chính  là Suối Mỡ (Bắc Giang - Hà Bắc) và Bắc Lệ ( Lạng Sơn).

Mẫu Thoải cai quản Thoải (thủy) phủ: Đó là vị thần trị vì vùng sông nước, nữ thủy thần gắn với đời sống thủy sinh của dân tộc Việt từ xa xưa, liên quan trực tiếp tới Thủy Tổ dân tộc Việt trong buổi đầu dựng nước.

Mẫu Địa cai quản Địa phủ, trông coi mọi đất đai và đời sống sinh vật.

Sau hàng Mẫu là Ngũ Vị Quan Lớn (hàng Quan), đuợc gọi tên từ Quan Đệ Nhất đến quan Đệ Ngũ và Tứ Vị Chầu Bà, được coi là hóa thân, phục vụ trực tiếp của Tứ Vị Thánh Mẫu. Tứ Vị Chầu Bà là đại diện cho Tứ Phủ.

Dưới hàng Chầu là hàng ông Hoàng, được gọi theo thứ tự từ ông Hoàng Đệ Nhất đến Hoàng Mười. Cũng như các Quan, Các ông Hoàng đều có gốc tích là con trai Long Thần Bát Hải Đại Vương ở hồ Động Đình. Ở hàng thấp nhất có Thập Nhị Vương Cô, Thập Nhị Vương Cậu.

Đạo Mẫu còn thờ Quan ngũ Hổ và Ông Lốt (Rắn): nơi thờ thần Ngũ Hổ ở hạ ban, phía duới điện thờ Mẫu. Phía trên điện thờ chính, có hình tuợng đôi Bạch Xà vắt ngang. Trong quan niệm dân gian, Hổ là vị chúa cai quản vùng rừng núi, còn Rắn là thần ở nơi sông nước.

Có nhiều truyền thuyết dân gian kể về  thân thế của các Mẫu. Ngoài Mẫu Thượng Thiên có xuất thân tiên giới (theo truyền thuyết Mẫu Liễu Hạnh đã ba lần giáng sinh ở nước ta). Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải đều có nguồn gốc nhân thần. Mẫu Thượng Ngàn được coi là hiện thân của Mỵ Nương Quế Hoa con vua Hùng Định Vương hoặc là hiện thân của nàng La Bình con gái của Tản Viên Sơn Thánh và Công chúa Ngọc Hoa.

Còn Mẫu Thuỷ (Thoải) gắn với truyền thuyết Kinh Dương Vương đi tuần du, tới hồ Đông Đình ngài gặp người con gái sắc đẹp tuyệt trần, con vua Long Vương hồ Đông Đình. Kinh Dương Vương lấy nàng làm vợ, sinh ra Lạc Long Quân, Lạc Long Quân lấy bà Âu Cơ sinh bọc trăm trứng, Tổ tiên Lạc Việt, từ Rồng, từ Nước.

Có truyền thuyết lại nói Mẫu Thoải không phải là một bà mà là nhiều bà. Các bà đều là con của Lạc Long Quân, trong đó chọn được ba người, giao cho quản lĩnh sông biển nước Nam. Một bà có hiệu là Thuỷ Trinh Động đình Ngọc Nữ công chúa. Bà thứ hai có hiệu là Hoàng Hà Đan Khiết phu nhân. Bà thứ ba là Tam Giang công chúa. Tam Giang nay là ngã ba Sà Yên Phong Bắc Ninh.

Một truyền thuyết khác, do người pháp là Durant sưu tầm, kể rằng ở vùng Tuyên Quang, có một hoàng tử con vua Đất là Kinh Xuyên, lấy vợ là con gái Long Vương ở hồ Đông Đình, bà rất yêu chồng. Nhưng Kinh Xuyên lại lấy vợ hai tên là Thảo Mai. Thảo Mai ghen ghét vợ cả, vu cáo vợ cả không chung thủy với chồng. Bực tức, Kinh Xuyên đem bỏ vợ cả vào rừng. Ở trong rừng, bà vợ cả được muông thú mang hoa quả nuôi sống. Một hôm có một Nho sĩ đi qua, bà nhờ Nho sĩ viết thư gửi cho cha là Long Vương, bà được cứu thoát. Đề cao đạo đức của bà, người đời tôn bà là Mẫu Thoải (Mẹ Nước) lập đền thờ ở Tuyên Quang.         

Tín ngưỡng thờ Mẫu đã có từ rất lâu đời, nhưng đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu sâu về đề tài này, nên chưa có sự thống nhất và hệ thống.

Trong khi tìm tài liệu làm viết bài này, chúng tôi tìm thấy trong  “B¸ch ViÖt téc ph¶”, phả họ Nguyễn ở Vân Nội, Thanh Oai, Hà Tây viết khá chi tiết về cội nguồn dân tộc Việt, trong đó có phần  liên quan đến tín ngưỡng dân gian người Việt, cùng sự tích Tam tòa Thánh Mẫu, Tứ phủ Công đồng và ngũ vị Tôn Ông trong Đạo Mẫu Việt Nam, để góp thêm tư liệu vào đề tài này cũng xin trích dẫn ở đây: 

Kinh Dương Vương là hậu duệ của vua Thần Nông, húy Quảng (quốc sử viết Lộc Tục) tự Phúc Lộc. Sinh Lạc Long Quân, húy Khoản (quốc sử viết Sùng Lãm) tự Phúc Thọ, lấy con gái Đế Lai là Âu Cơ, tên gọi là Mỹ (Chúa Trịnh Minh Khang Thái vương tặng tên đẹp là Căn Kỷ Công Chúa; Lê Từ đặt tên là ích Khánh Long, tôn Bồ Tát). Bà ở Động Lăng Xương. Bà xin Hương Vân Cái Bồ Tát ở tại Thanh Nguyên, huyện Sơn Du, Trường Sa châu, lại xin Mẫu Thượng ngàn (mẹ chồng) trồng dâu ở vùng Tiên Châu tại huyện Bất Bạt, Sơn Tây cũ.

Truyền kế cho đời vua đều sinh ra ở Bản Châu cho nên lấy châu này làm đất tổ 50 vị theo cha làm Thủy Thần, dưới dạng tái thế là Đức Ông và làm Thành Hoàng. 50 vị theo về đền thờ các Thánh Mẫu gọi là Sơn Thần thổ địa.

Long Quân tuổi cao về ở cùng các phi tần cung nữ lập trang ấp ở Bảo Đà (Thanh Oai) mất ở đây. Còn Âu Cơ thì an táng tại Đồng Láng, trại Bác Lãm, cải táng đặt trong chùa Tường Quang, Thượng Mạo.

Đời sau thờ 5 con trai của Kinh Dương Vương gọi là Ngũ vị Tôn Ông, tứ vị chầu bà.

Năm người con của Kinh Dương Vương tôn hiệu:

–                        Nguyễn Nghiêm     =       Thần Gió

–                        Nguyễn Quyền       =       Thần Mây

–                        Nguyễn Bé            =       Thần Mưa

–                        Nguyễn Khoản       =       Thần Sấm

–                        Nguyễn Huề          =       Thần Chớp

  Tòa tượng Cửu Long ở các chùa- Đứng giữa tòa Cửu Long là tượng Hương Vân cái Bồ Tát

Đạo Phật: Thờ ở Tam Bảo. Tượng Cửu Long: Tượng trưng cho thủy tổ cửu tộc và Hương Vân Cái Bồ Tát; trên cùng  là tượng tam thế, tượng trưng cho 8.000 La Hán, Nghĩa Lĩnh Tiên Na - Tiên Đào tượng trưng nơi an táng tám vạn bốn ngàn vương mẫu, đất Nghĩa Lĩnh.

Vua Kinh Dương Vương và 4 người con (gọi là Tứ phủ Công Đồng).

Thập diện Minh Vương và một số tượng khác gọi là thập bát Long Thần tượng trưng cho các vua Hùng.

Đạo Tiên chỉ khác về hình thức, còn cốt lõi thì đạo Tiên, Phật và đạo Nho thờ giống nhau chỉ khác vài chi tiết mà thôi.

Tứ phủ thần linh: Đế Minh, Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Hùng Quốc Vương. Thứ tự:

+ Thiên phủ còn gọi là Đệ nhất: Cha mẹ Kinh Dương Vương.

+ Đệ nhị phủ: Kinh Dương Vương và vợ là Mẫu thượng ngàn (gọi là Nhạc phủ).

+ Đệ tam phủ: Lạc Long Quân và Âu Cơ ( còn gọi là Thủy phủ).

+ Đệ tứ phủ: Khâm sai Hùng Quốc Vương trở xuống (gọi là đệ tứ khâm sai).

Chỉ có con trưởng được thế cha. 50 con theo cha xuống cai quản ở vùng biển và đều có tên hiệu chung là Lang Vương, khác với tên hiệu chung của 50 con theo mẹ là Lang Quân. Một sự phân biệt rõ ràng và không biết là có ý nghĩa gì ? (ĐT)

50 người theo mẹ lên núi được thờ làm Sơn thần (nghĩa là thờ cùng với điện Mẫu). Tất cả đều có tên hiệu chung là Lang Quân:

Từ lúc mở ra nhà Hùng đến hết thời Hùng Vương có một trăm vị thần núi, thần sông biển. Gọi là một bọc trăm con bởi không phải sinh cùng một lúc, mà sinh ra trong khoảng 2622 năm qua nhiều thế hệ. Như vậy trong Phả đã bảo cho ta biết nhà Hùng có một trăm ông vua qua 18 lần thay đổi vương triều nhưng vẫn thống nhất đất nước được tôn hiệu là Hùng Vương. Còn các vị khác không  phải là người giữ vai trò thống nhất đất nước cho nên chỉ gọi là Lang Vương, Lang Quân mà thôi.  Ngoài ra các vua đều được tôn làm Đức Ông bản thổ, thờ trong các chùa, đình, quán, Như vậy theo Phả trên các Mẫu và ngũ vị quan lớn đều là Tổ tiên người Việt, Phả có rõ ghi ngày mất và mộ phần các vị ở đâu. Cũng theo Phả trên Mẫu Thượng ngàn là Hương Vân Cái Bồ Tát. Bà có tên húy là Ngoan là vợ của Đế Minh, bị chồng bỏ bà mang con vào động Tiên phi (Hòa Bình) tu hành, dạy dân làm điều thiện, bỏ điều ác và nuôi con là Lộc Tục trưởng thành sau nối ngôi vua lấy hiệu Kinh Dương Vương. Đời sau tôn hiệu Bà là Hương Vân Cái Bồ Tát. Người Mường ở Hòa Bình gọi Bà là Sơn trại Chúa Mường. Bà được thờ ở Động Tiên phi và nhiều nơi khác.

Phả còn chép vợ Kinh Dương Vương là bà Xích hậu (hoàng hậu nước Xích Quỉ), có tên húy là Động Đình Tiên Nữ (Hồng ĐăngNgàn). Bà là con gái Động Đình Quân, được dân gian tôn làm Quốc mẫu- Ngọc Tỉnh Thần Nữ- nàng cả Đại Vương, còn gọi là Mẫu đệ nhị thượng ngàn, được thờ ở đền Tiên Cát, Việt Trì Phú Thọ.

Nếu đúng như vậy, dường như có một nguyên lý Mẹ trong văn hóa người Việt: “con hư tại mẹ, cháu hư tại bà”, “con dại cái mang”, sông cái, đường cái, cột cái, ngón cái, trống cái, thúng cái. Gần đây có thêm các khái niệm Mẹ Tổ quốc, Mẹ Việt Nam anh hùng...Với ý thức sâu nặng nhớ về cội nguồn, cùng tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng thờ mẹ thuần Việt đã trở thành Đạo thờ Mẫu thuần Việt. Đạo Mẫu ngoài các nghi lễ thờ cúng còn tích hợp nhiều giá trị văn hóa- nghệ thuật- diễn xướng dân gian đặc sắc, độc đáo và rất có giá trị trong nền văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam, cần được gìn giữ.