Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 2014

Như thế nào là

TÀI NĂNG SƯ PHẠM ?

                                                                                            Thùy Tao

         Năm 2014 ngành Giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) tiến hành đợt thứ 13 xét phong tặng các danh hiệu nhà nước Nhà giáo ưu tú (NGƯT) và Nhà giáo nhân dân (NGND). Sau 13 đợt phong tặng, cả nước đã có 567 NGND và 7 416 NGƯT (riêng đợt 13 có 39 NGND và 680 NGƯT). Nhân dịp kỷ niệm ngày Nhà giáo Việt Nam 2014, Lễ trao tặng cũng đã được tổ chức trọng thể ở TW và các tỉnh.

   Qua sự kiện này, chúng ta đã cùng nhau nhìn lại diện mạo chung của các danh hiệu ấy, và rồi sau đó phải suy ngẫm, phải trăn trở, phải băn khoăn rất nhiều điều, khi đối chiếu với  trình độ phát triển của nền GD nước nhà. Một con số rất đáng tự hào chứ, nhưng cũng từ đó thì rất nhiều câu hỏi được đặt ra khi soi xét lại cung cách xét tặng, khi  nhìn vào cơ cấu và chất lượng của bộ phận các nhà giáo tinh hoa này, khi đánh giá khách quan tác động đối với sự phát triển tiến bộ của ngành. Và,...chả nhẽ trong chuyện này lại cũng có hiện tượng "lạm phát", tiêu cực, như dư luận đã từng đồn đoán ?  Có lẽ đã đến lúc ngành GD&ĐT cũng như lãnh đạo các cấp, rất cần phải xem xét lại nhiều vấn đề xung quanh chuyện này, để điều chỉnh, để chấn chỉnh, để thay đổi,...sao cho việc xét phong tặng này thật sự đúng với tầm vóc và ý nghĩa tốt đẹp của nó. Trong bài viết nhỏ này, chúng tôi chỉ xin phép đóng góp một vài ý kiến về tiêu chí Tài năng sư phạm (TNSP) trong nội dung Tiêu chuẩn của các danh hiệu, cùng với cách hiểu và vận dụng tiêu chuẩn đó. Bởi qua nghiên cứu, tìm hiểu thực tế và trao đổi với khá nhiều các giáo chức và cán bộ làm Thi đua khen thưởng ở các cấp, chúng tôi thấy hình như chúng ta chưa hiểu đúng và đầy đủ về tiêu chí nói trên, kể cả với những người trong cuộc (các đối tượng được đề nghị phong tặng, các đối tượng được quyền bình chọn, được quyền xét duyệt). Nhìn vào các nhà giáo đã được phong tặng thì thấy đã có không ít gương mặt thật sự tiêu biểu cho những TNSP đích thực, nhưng cũng còn khá nhiều bộ mặt chưa đáp ứng được tiêu chí cơ bản ấy !

    Chúng tôi nhận thức rằng, TNSP là biểu hiện quan trọng nhất của nhân cách các nhà giáo tinh hoa nói trên, đó chính là cái chất tinh túy nhất của họ, là yếu tố quyết định nhất tạo nên sự nghiệp của họ, và do đó nó là tiêu chí cốt lõi nhất của các danh hiệu NGND cũng như NGƯT. Tuy rằng tiêu chí về đạo đức nhà giáo luôn được nêu ra trước tiên, với cái lý là đức tạo nên động lực, đức là cái gốc của nhân cách, nhưng suy cho cùng thì cả đức và tài (tức nhân cách) của họ cũng đều quy tụ vào TNSP và biểu hiện ra ở TNSP. Chúng ta hãy cùng nhau ôn lại khái niệm này để có thể hiểu thật đúng hơn trong quá trình vận dụng.

  Theo cách hiểu phổ thông và chính thống thì tài năng (TN) là loại năng lực (NL) xuất sắc, vượt trội của một người nào đó so với NL bình thường của đa số những người khác, cùng chức nghiệp. Cũng theo cách hiểu trên  thì NL được hiểu là "phẩm chất tâm sinh lý và trình độ chuyên môn tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó". Từ đó thì NLSP phải là những phẩm chất và trình độ chuyên môn tạo ra được khả năng hoàn thành nhiệm vụ giảng dạy và giáo dục đã được giao phó cho nhà giáo. Và, TNSP chính là NLSP ở trình độ cao, xuất sắc, vượt trội so với mặt bằng chung của đại trà toàn ngành. Đó cũng là tiêu chí đặc trưng nhất của các danh hiệu NGND, NGƯT. Trong tiêu chuẩn của các danh hiệu nói trên đã có nêu ra các biểu hiện của TNSP, như có học sinh giỏi, sở hữu sáng kiến kinh nghiệm có giá trị, hoặc có công trình khoa học được đăng tải và ứng dụng vào thực tiễn giảng dạy và giáo dục, .... Nhưng đấy là kết quả phấn đấu, là hiệu quả của hoạt động sư phạm, tức là cái "ngọn" của vấn đề. Còn bản chất của TNSP là gì, và con đường dẫn đến TNSP là như thế nào,... thì số đông chúng ta chưa được hiểu thấu đáo. Đứng về mặt chủ quan hay khách quan, chúng ta đều cần biết và thể hiện được cả cái ngọn (kết quả) và cả cái gốc (quá trình). Hiện nay chúng ta đang hiểu rất chung chung về TNSP, mới chỉ nhìn vào kết quả (một cách hình thức, một chiều) chứ không biết đến quá trình. Do đó thực tiễn bình xét đã có những lệch lạc như : đánh giá nặng về cảm tính, đánh giá không đúng thực chất quá trình phấn đấu, đối tượng có thể định hướng phấn đấu sai lệch hoặc ngụy tạo kết quả bằng các thủ pháp tiêu cực để được coi đó là TNSP,...Hơn nữa, TNSP không chỉ là mục tiêu phấn đấu của các đối tượng trong cuộc, mà còn là định hướng nghề nghiệp cho toàn bộ đội ngũ nhà giáo toàn ngành về lâu dài, nên rất cần hiểu đúng và thống nhất.

  Chúng ta rất mong được các nhà khoa học GD, cũng như lãnh đạo ngành, lý giải đầy đủ và cụ thể hơn về nội hàm của khái niệm TNSP. Chưa biết sẽ được tiếp thu thêm những gì nữa về nội dung lý giải vừa đề nghị, nhưng căn cứ vào những hiểu biết và những trải nghiệm của bản thân và của đông đảo các nhà giáo mà chúng tôi được tiếp xúc, chúng tôi cũng xin phép được góp vào một vài kiến giải sau đây :

- TNSP phải là một sự thể hiện sâu sắc và cụ thể triết lý GD, định hướng đổi mới GD&ĐT : chuyển từ mục tiêu truyền thụ, tiếp nhận tri thức là chính sang mục tiêu tạo dựng, rèn luyện Năng Lực là chính, đoạn tuyệt dứt khoát với kiểu dạy chay, lý thuyết suông, kiên định bác bỏ mục tiêu dạy chữ đơn thuần,....Hơn nữa TNSP còn phải luôn hướng vào mục tiêu phát triển toàn diện con người, kích thích sự phát triển bản lĩnh cá nhân cho từng người học.

- TNSP của người thầy phải là sự vận dụng khéo léo và hiệu quả các phương pháp giảng dạy và giáo dục tích cực, tiên tiến, trong đó điều cốt lõi là phải khơi dậy và phát huy được tối đa Nội lực tự học, tự giáo dục của người học. Người thầy giỏi là phải biết dạy học trò cách tự học, cách tự giáo dục, tự rèn luyện, chứ không hành nghề theo kiểu áp đặt một chiều, phản dân chủ, phản khoa học,...

- Phải thay đổi quan niệm cố hữu truyền thống, từ coi người thầy giỏi chỉ là người nhiều chữ, uyên thâm tri thức, sang coi nhà giáo giỏi là phải biết dạy phương pháp, là người thầy điêu luyện về phương pháp giáo dục, giảng dạy, biết dẫn dắt tư duy, biết định hướng con đường rèn đức luyện tài cho học trò theo hướng tự học, tự giáo dục. Đương nhiên tri thức vẫn là điều kiện cần có của người thầy và là một phần kết quả học tập của người học, nhưng không phải là mục đích duy nhất và cao nhất của việc dạy và học. Do đó, có thể nói : Nhân tố cốt lõi của TNSP là biết dạy tự học, tự giáo dục, dạy tư duy độc lập và sáng tạo cho người học. Được không ?

- Chính TNSP đã sản sinh ra những phẩm chất ưu việt về trí tuệ và đạo đức cho người học, góp phần quan trọng tạo nên nhũng nhân cách ưu tú cho đất nước, cả đức và tài đều được phát triển theo định hướng tiên bộ, trong đó nổi lên là năng lực tự học và năng lực sáng tạo. Bởi vậy bản thân những TNSP phải là những đỉnh cao, những tấm gương về NL tự học và NL sáng tạo.

             Nhân đây, cũng xin được bàn thêm vài khía cạnh liên quan :

 + TNSP sản sinh ra từ đâu ?

     - Đào tạo SP là khâu khởi đầu quan trọng : Nhà giáo nào cũng phải qua đào tạo tại các trường (khoa) sư phạm. Đó là nơi khởi đầu của quá trình hình thành NLSP, bằng việc được học tập các môn khoa học cơ bản kết hợp với các môn nghiệp vụ SP và các hoạt động thực hành nghiệp vụ SP (kiến tập, thực tập,...). Khâu khởi đầu này vô cùng quan trọng, nhưng cần phải được khắc phục những hạn chế  tương đối phổ biến như : Dạy nghiệp vụ còn nặng lý thuyết, nhẹ thực hành. Thực hành thì còn mang tính hình thức, giả tạo. Tri thức nghiệp vụ được cung cấp thường đưa ra vụn vặt, lẻ tẻ, không điển hình, dưới dạng kinh nghiệm, hoặc tiểu xảo nghề nghiệp, thay vì các tri thức tổng hợp, điển hình, các nguyên tắc SP có tính triết lý. Cách dạy nghiệp vụ SP như thế rất dễ chỉ mang lại cho các nhà giáo tương lai những hiểu biết rập khuôn, xơ cứng, nên khi ra trường thường lúng túng trước các tình huống SP muôn màu muôn vẻ. Và trên thực tế thì trong ngành vẫn luôn tồn tại rất nhiều nhà giáo thiếu NLSP ở mức tối thiểu, dù đã học qua trường SP.

    - Quá trình hành nghề là môi trường chính và tốt nhất để rèn luyện TNSP : Trên cơ sở NLSP được tạo dựng ban đầu ở nhà trường SP, về cơ bản mới là lý thuyết, thì quá trình hành nghề mới chính là nơi thể nghiệm và rèn luyện tiếp tục để nâng cao trình độ của NLSP đó. Nhà giáo sau khi ra trường phải rèn luyện kiên trì và khoa học theo đúng quy luật phát triển của NL, như đã nêu ở trên : tự học, tự rèn luyện là chính, nâng cao tri thức đi đôi với thực hành vận dụng. Do vậy mà công tác tự bồi dưỡng của nhà giáo đã được toàn ngành luôn coi trọng. Không chỉ học kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ, mà còn phải học cả cách dạy học trò tự học, tự giáo dục (như chính mình đang làm). Từng đơn vị nhà trường các cấp phải luôn là một đơn vị học tập thực sự, thực chất về NLSP. Chính quá trình tự học này tốt hay chưa tốt đã tất yếu dẫn đến sự phân hóa trình độ NLSP trong đội ngũ nhà giáo : số đông đã đạt được NLSP từ mức tối thiểu trở lên, một bộ phận không nhỏ vẫn còn thiếu NLSP ở mức tối thiểu, và có một bộ phận chưa nhiều đạt đến cấp độ của TNSP.

 + Đánh giá TNSP như thế nào cho khách quan, chuẩn xác ?

   - Phải đổi mới việc đánh giá này theo hướng kết hợp đánh giá kết quả với đánh giá quá trình, coi trọng đánh giá quá trình, thay vì chỉ chú ý đánh giá kết quả.

   - Chống triệt để các hành vi ngụy tạo thành tích (kết quả) như chạy chọt, mua bán, "đạo" các công trình sáng tạo (SKKN, đề tài NCKH),.. Ai vi phạm thì kiên quyết loại bỏ. Những chuyện này đã từng xảy ra ở nhiều cấp bình chọn, cả đơn vị nhà trường và cả cơ quan GD.

   - Mở rộng đối tượng tham gia đánh giá ra cả người học (học sinh, sinh viên), coi đây là một nguồn thông tin quan trọng. Ngoài ra cũng cần chú ý lắng nghe cả dư luận của phụ huynh, nhân dân.

   - Phải có cách nhìn thật sự khoa học thì mới nhận diện đúng được NLSP và nhất là với đỉnh cao TNSP. Bởi NL của một người về một hoạt động/nghề nào đó bao giờ cũng gồm hai thành tố chủ yếu là tri thức nghề và kỹ năng nghề. Hai thành tố này phải phát triển gắn kết với nhau thì mới tạo thành NL nghề hoàn chỉnh, trong đó kỹ năng nghề là sự vận dụng tri thức nghề vào thực tiễn hành nghề. NL nghề không chỉ dừng lại ở bước tiếp thu tri thức suông về nghề, mà phải đạt tới cái đích cần đến là có kỹ năng nghề. Cho nên có thể coi kỹ năng nghề là dấu hiệu quan trọng của quá trình hoàn thiện NL nghề. Chính vì vậy mà chúng ta không thể nhận diện được NLSP (và đỉnh cao TNSP) chỉ thông qua kiểm tra, đánh giá riêng về mặt lý thuyết tri thức SP. Chả thế mà qua nhiều nghiên cứu, khảo sát về con đường thành đạt của những tài năng trong các lĩnh vực, kể cả SP, thì đều thấy kỹ năng đóng góp tới 75% vào thành công của họ, còn tri thức chỉ góp được 25% trong đó.Và chả thế mà UNESCO đã nêu "Học để Làm" là một trong 4 trụ cột của GD toàn cầu đó sao !

   - Về kỹ năng SP thì phải coi trọng kỹ năng trí tuệ (tư duy), nhất là kỹ năng tư duy khoa học (trong đó có các kỹ năng tư duy sáng tạo và phản biện, kỹ năng tự học, ..vì đó là nét đặc trưng của NLSP).

 + Vận dụng tiêu chí TNSP cho các đối tượng cán bộ quản lý ra sao ?

  Chúng ta đã biết cán bộ quản lý ngành đều xuất thân từ người đứng lớp, và phần lớn có trình độ chuyên môn tốt (nhưng chưa chắc đã có NLSP tốt, và cũng chưa thể nói là đã đạt tới ngưỡng TNSP), lại đã bỏ dạy khá lâu. Do đó việc đánh giá TNSP của đối tượng này rất khó ! Chúng ta vừa phải dựa vào hồ sơ cũ của họ, vừa phải dựa vào những đóng góp mới của họ đối với việc chỉ đạo các yêu cầu nâng cao, hoàn thiện NLSP cho nhà giáo đứng lớp, trong phạm vi đơn vị phụ trách. Đã là tiêu chí cốt lõi nhất, đặc trưng nhất của các danh hiệu thì nhất thiết không thể châm chước, hạ thấp yêu cầu về TNSP so với đối tượng nhà giáo đứng lớp (và cũng không thể lấy các thứ TN khác thay thế cho TNSP !). Do đó khi gặp những trường hợp chưa đủ số năm đứng lớp trong quá khứ, hoặc không có đóng góp gì trong việc bồi dưỡng NLSP cho đội ngũ nhà giáo đứng lớp, trên cương vị chỉ đạo, thì không được bình chọn để phong danh hiệu. Muốn thực hiện được yêu cầu đúng đắn này thì cần dẹp bỏ tư tưởng nể nang, ban tặng cho nhau, "dễ người dễ ta", háo danh, trục lợi,...trong nội bộ ngành, đồng thời chống cả các áp lực từ trên xuống, trước hết là với các quan chức đang cầm chịch việc bình xét. Cần có thái độ đối xử công  bằng, công tâm, rạch ròi, minh bạch trong việc bình xét này.

                                   Đôi lời kết thúc !

   Có hay không có, có nhiều hay có ít, những hiện tượng không bình thường như sau :

 Nhiều nhà giáo đã đạt được các danh hiệu tinh hoa nói trên, nhưng khi lên lớp thì luôn bị người học kêu khó hiểu, khi làm chủ nhiệm lớp thì lớp chưa bao giờ được xếp loại khá ?

 Nhiều nhà giáo đã được phong tặng nhưng lại vốn là những địa chỉ luyện thi, dạy thêm  nổi tiếng, nghĩa là công khai phủ nhận, phủ định Nội lực tự học của người học, nguyên do là bản thân không biết dạy tự học, không muốn dạy tự học, hay là do ....?

 Nhiều đối tượng đã được ở diện vinh dự nói trên, nhưng sự thực là chưa thực sự đứng lớp, nghĩa là chưa được làm nhà giáo ?

 Trong tất cả các đợt phong tặng đều thấy cán bộ quản lý luôn chiếm tỷ lệ áp đảo so với nhà giáo trực tiếp đứng lớp ?...    ...

   Vậy thì phải đánh giá sao đây ? Có lẽ hay là chắc chắn rằng : Một trong những nguyên nhân dẫn đến lệch lạc này là xu hướng châm chước về tiêu chí cốt lõi nhất : TNSP !

          Đôi điều bộc bạch, mong được trao đổi với đông đảo bạn đọc trong và ngoài ngành !

                                              Tháng 11 năm 2014

                                              T T (Nhà giáo họ Đỗ)