Bạo lực ở lễ hội: Do trót phục dựng... (!)

Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền (Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam) khẳng định những hình ảnh bạo lực tràn lan tại các lễ hội một phần do lỗi chúng ta đã trót phục dựng những giá trị không còn phù hợp

Phóng viên: Ông nghĩ gì về việc người dân dự lễ hội ẩu đả với nhau để cướp hoa tre ở đền Sóc (Hà Nội) hoặc giẫm đạp cướp ấn từng diễn ra nhiều lần ở đền Trần (Nam Định)?

- Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền: Một trong những hành vi tín ngưỡng của người trung cổ là cướp lộc, cho phép đả thương, thậm chí là đổ máu, chết người. Ngày nay, khi chúng ta phục dựng những giá trị được cho là di sản văn hóa phi vật thể của cha ông, chúng ta đã làm sống lại những hành vi như chém lợn, cướp lộc, đánh nhau…

Nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền (Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam)

Trong nền văn minh phát triển của loài người, rõ ràng những hành vi đó phản cảm nhưng khi phán xét thì cần biết rằng đó là những hành vi nguyên thủy.

Cướp lộc ngay trước mắt thánh thì liệu lộc có còn thiêng?

- Ở thời trung cổ, người ta coi đó là thiêng. Còn dưới góc độ khoa học thì khác. Khoa học ngày nay đã lý giải mọi thứ. Xưa quan niệm mây mưa sấm chớp là thần nên mới có tục thờ tứ pháp; ngày nay thì ta thấy rõ đó là hiện tượng vật lý, hiện tượng thiên nhiên nhưng người ta vẫn thờ bởi thấy đó là những di sản quá khứ cần được phục dựng. Đặc biệt, khi các nhà khoa học đều cổ xúy phải tôn trọng ý kiến của chủ thể văn hóa, của cộng đồng thì còn gì để nói nữa! Xã hội buộc phải chấp nhận những hành vi vốn cực kỳ thịnh hành ở thời trung cổ, thời phong kiến.

Phải nhìn nhận từ nhiều phía. Đúng hay sai thuộc về góc nhìn mỗi người. Chúng ta đã phục dựng quá nhiều lễ hội không còn phù hợp với ngày nay nữa nhưng đã trót phục dựng rồi, bảo cấm thì không thể cấm ngay được.

Dân làng Ném Thượng (huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh) thực hiện nghi thức chém lợn gây nhiều tranh cãi Ảnh: NGUYỄN HƯỞNG

Về phía cộng đồng, người ta thấy rõ ràng như thế là thiêng, là đặc tính độc đáo của lễ hội nên tự hào về sự độc đáo ấy và không muốn bỏ. Nhưng vi phạm thân thể, đả thương người khác thì không thể coi là hành động văn minh. Sẽ có nhiều thứ ngụy biện cho điều đó. Đó là những thứ náo loạn của xã hội thời nay mà chúng ta buộc phải chấp nhận.

Tôi cho rằng rất đáng tiếc vì đã phục dựng quá nhiều những giá trị thời trung cổ mà vốn nó đã chết từ lâu rồi. Chém lợn cũng chỉ được phục dựng trong vài năm gần đây, trước đó nó đã chết rồi, đã bị bỏ khỏi đời sống cộng đồng rồi. Người ta đang quay lại tín ngưỡng “mọi vật hữu linh”, coi hòn đá, gốc cây là thiêng rồi thắp hương, khấn vái.

Trong cuốn Nếp cũ Hội hè đình đám, nhà nghiên cứu Toan Ánh có viết Thành hoàng làng Ném Thượng cũng là kẻ ăn cướp, chết gặp giờ linh nên được thờ phụng. Có ý kiến cho rằng không nên lấy bức bình phong truyền thống để duy trì tục chém lợn?

- Trong tín ngưỡng dân gian, không chỉ Thành hoàng làng Ném Thượng mà nhiều vị Thành hoàng làng khác cũng có xuất thân và hành vi không lấy gì làm oai phong. Họ có thể là trộm cướp, người chết đuối, người bị bất đắc kỳ tử... nhưng khi chết họ có biểu hiện thiêng thì được thờ làm Thành hoàng làng. Không phải vị Thành hoàng làng nào cũng là người có công cứu nước, có công với cộng đồng. Tuy nhiên, vì không lấy gì làm oai phong nên cộng đồng đã phủ lên nhiều lớp sáng tạo, không có gì chứng thực.

Nhiều người có ý kiến về lễ hội này. Tôi cho là cần nhìn nhận từ hai phía. Chúng ta đã phục dựng, thậm chí là khuyến khích phục dựng nhiều lễ hội khá đa dạng. Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam là một trong những cơ quan đi đầu trong việc đó. Giờ đây, khi người ta đã bắt đầu quen với điều đó mà lại bảo cấm thì thật trớ trêu! Dù vậy, những người trong làng cần hiểu cho cái nhìn từ phía ngoài...