DI TÝCH §ÒN THê QU¢N C¤NG §ËU B¸ TOµN

Di tích lích sử văn hóa Đền thờ quận Công ở xã Thanh Khê huyÖn Thanh Ch­¬ng tØnh NghÖ An được xây dựng cuối thời nhà Nguyễn, là nơi thờ phụng quận Công Đậu Bá Toàn. một danh tướng đã lập được nhiều công lao dưới triều Lê Trung Hưng. được triều Lê Trung Hưng và triều  nhà Nguyễn nhiều lần ban sắc phong.

Căn cứ các tài liệu hiện còn lại di tích thần vị, sắc phong và gia phả lưu tại nhà thờ họ Đậu B¸(xóm 6, xã Thanh Chi, Thanh Chương) và căn cứ gia phả các dòng họ tại địa phương.

«ng Đậu Bá Toàn sinh năm Canh Tý 1720 dưới triều vua Lê Dụ Tông, thân sinh của ông Đậu Bá Tuấn quê ở xã Như Kinh, huyện Gia Lâm, xứ Kinh Bắc (nay là huyện Gia Lâm đã nhập vào Hà Nội). ông từng giữ chức Bồi tụng rồi Tham tụng dưới triều vua Lê Dụ Tông (1706 - 1728)

«ng Đậu Bá Toàn được sinh ra, lớn lên lúc cha đang là một đại thần trong triều nên có điều kiện ăn học, giáo dưỡng tử tế. khi lớn lên ông tinh thông cả văn lẫn võ. nhưng do ham thích binh nghiệp nên năm 20 tuổi (1740) ông đã gia nhập quân binh và được đứng trong hàng ngũ của Quận Huy Hoàng Đình Bảo.

 Đậu Bá Toàn là người tinh thông võ nghệ, bản tính cương trực, giàu lòng thương dân, lại được sống ở giai đoạn lịch sử này, dưới sự bảo trợ của một vị tướng tài ba, sắc sảo là Quận Huy Hoàng Đình Bảo, nên ông đã có điều kiện tôi luyện, nâng cao võ nghệ, binh pháp và có nhiều cống hiến cho đất nước.         

Năm quý mùi 1763. triều nhà Lê mở khoa thi võ để tuyển chọn nhân tài. Đậu Bá Toàn đã được tham dự kỳ thi võ và đậu trong kỳ thi này. Sau khi thi đậu võ sĩ, Đậu Bá Toàn được bổ chức đô Đốc được phong tước Quận công.

 Do lập được nhiều công trạng, đô Đốc quận công Đậu Bá Toàn ngày càng được chúa Trịnh Doanh và triều thần tin dùng, quý trọng. Ông đã được triều Lê phong tới chức "Thượng tướng quân nam quân đô Đốc hữu phủ đô Đốc".

Năm Giáp Ngọ 1774, Quận Huy Hoàng Đình Bảo (còn gọi là Tố Lý, Đăng Bảo) và đô Đốc Đậu Bá Toàn được chúa Trịnh Sâm cử cấm quân về trấn thủ Nghệ An.

Theo ghi chép của lịch sử nhà lê thì Quận huy Hoàng Đình Bảo là người có phép dùng binh gia truyền, khéo sắp đặt nhân tài nên các tay hào kiệt đều vui lòng chịu sai khiến, tiếng tăm lừng lẫy.

Thời gian trấn trị ở Nghệ An, ông đã ra sức tiêu diệt trộm cướp, cấm đổi tiền, trấn áp cường hào, làm cho "trong hạt rất thịnh vượng". Mặt khác, ông còn thu dụng những kẻ anh tài, đặt ra nhiều chức lệ thuộc. Dưới tướng của Quận Huy, đô Đốc Đậu Bá Toàn được đặc cử trấn giữ vùng đất Thanh Giang thuộc phủ Đức Thọ (tức Thanh Chương ngày nay), chiêu tập binh mã, chăm lo sản xuất để cung cấp lương thảo cho quân binh.

Bấy giờ vùng này là nơi đất đai rộng lớn, có cây rậm rạp, hoang vu, dân cư còn thưa thớt, đồng ruộng ít ỏi. lúc đầu quận công Đậu Bá Toàn về ở tại thôn Nam Lĩnh để đặt bản doanh, về sau ông lại chuyển đến vùng Bào Quan trang (tên cũ của thôn Bảo Đức). Tại đây, thực hiện chính sách khẩn hoá, chiêu dân, mở mang đồng ruộng... của triều đình, lại được sự chỉ đạo, hướng dẫn của vị trấn thủ tài ba là Quận Huy Hoàng Đình Bảo, Quận công Đậu Bá Toàn đã đưa hết sức mình cho công cuộc trấn thị.

Nhờ có tài tổ chức, giỏi cầm quân, lại giàu lòng thương dân nên công cuộc chiêu dân. khai hoang, tổ chức sản xuất... của ông được đông đảo nhân dân hưởng ứng ủng hộ. Nhiều người dân phiêu tán, không nhà không cửa từ Nam Đàn, Diễn Châu. Nghi Xuân - Hà Tĩnh...) nghe tiếng ông đã kéo về đây ngày càng đông.

Từ đó nhiều trang trại, ấp mới ra đời, lập ra nhiều thôn mới như: Mô Vĩnh, Lai Nhà,Thanh Chữ, Bàn Thạch, Thịnh Đại. Ná Điền, Bảo Đức.

 Đời sống nhân dân lúc này ngày càng no ấm, dân yên vật thịnh. Thời gian ông trấn thị ở Thanh Chương không có cuộc khởi nghĩa nào nổ ra. Chính những công lao đó mà Quận công Đậu Bá Toàn được thăng chức” thượng tướng quân.”

Năm 1788, với chú trương "phò Lê diệt Trịnh", vua Quang Trung Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc. Trên đường đi có dừng lấy quân ở đất Nghệ An. Quận công Đậu Bá Toàn là một trung thần của nhà Lê, trước tình hình đó đã ủng hộ, đóng góp lương thảo, quân binh cho quân của vua Quang Trung.

 Sau khi tiêu diệt được tập đoàn phong kiến họ Trịnh. Đậu Bá Toàn trở về tiếp tục công cuộc khẩn hoang, chiêu dân lập ấp, xây dựng xóm làng.

Về đời tư của ông, theo tư liệu Thanh Chương huyện chí và một số tư liệu được ghi chép lại không nói về vợ ông mà chỉ nói về các người con của ông. ông có 4 người con. 2 người con trai và 2 người con gái. Khi 2 con trai ông: Thạc và Cối đã trưởng thành, ông lên tuổi 70.

Dưới triều Lê Đức Long (l621 — 1634) ông xin về nghỉ hưu và khai khẩn trang Đại Bàng (có hiệu Cửu trang) lập trại khai hoang, có chỉ của Triều đình chấp chuẩn, ban thưởng vàng 100 cân. về nghỉ hưu với tước quận công, lưu hai chữ “phụng thị” ( về hưu nhưng vẫn được phép vào chầu), hàng ngày cỡi voi đi xem xét gia nhân công tác.

Hai con trai của ông đều là quản tượng, là vai gánh vác, phụng sự sơn hà, rất được nhiều người mến chuộng. Cả hai đều là võ thần, được phong tước quận công.

Thạc quận sinh:Tả tướng cơ Kiên Dũng hầu. Đức Nhuận.

Cối quận sinh: Hoan Võ hầu, Ngọc Quỳnh.

Cha, con, anh em họ Đậu đồng thời hiển đạt, sự nghiệp kỳ trác.

Thạc Quận công, Cối Quận công về ớ tại xã Thanh Chi, lập nên dòng họ Đậu ở xã Thanh Chi, huyện Thanh Chương. Sau một thời gian Thạc Quận công (anh trai) đi khai khẩn tại làng Văn Khôi xã Thanh An hiện nay.

 Người con gái của ông là Đậu Thị Ngọc Hồng có công tổ chức cho nhân dân cày cấy, bị mất khi chưa có chồng, được làng Ná Điền, xã Thanh Khê lập đền thờ, đền có tên là đền Nhà Bà, về sau, đền bị hư hỏng nên nhân dân đã rước tập trung về cúng tế tại đền Quan quận. Nay tại đền chỉ còn nền đền và mộ bà. Một người con gái thứ nữa là Đậu Thị Ngọc Lễ lấy ông Đặng Đình Trang, người làng Thanh Quả làm quan dưới triều vua Tây Sơn, chức: "Tán trị công thần đặc tấn phù  quốc tướng quân điện tiền, phủ xuân hầu”.

Do tuổi cao sức yếu Quận Công Đậu Bá Toàn mất năm 1798. Tưởng nhớ công đức của ông nhân dân đã táng ông tại thôn Bảo Đức và tôn làm thần, lập đền thờ phụng. Các triều đại phong kiến đã ban nhiều sắc phong thần cho ông và giao cho 5 làng (ngũ thôn: Ná Điền, Thanh Chữ, Thịnh Đại, Lai Nhã, Bảo Đức) phụng sự.

 Hiện nay tại đền còn lưu giữ được nguyên vẹn 2 sắc phong thần, trong đó có sắc triều vua Khải Định phong cho ông: "Lê triều đặc tấn phù quốc thượng tướng quân, hữu phủ đô đốc, hùng nghị, Toàn quận công Đậu tướng công chi thần"

 Ngoài việc thờ Quận công Đậu Bá Toàn tại đền, từ năm 1948 một số đền, miếu trong vùng bị xuống cấp, hư hỏng, không có điều kiện tu bổ, phục hồi nên bà con nhân dân ở các làng đã xin rước long ngai, bài vị của một số vị thần được thờ tại các đền, miếu về phối thờ chung tại đây.

Đền Quan Quận vì thế trở thành địa chỉ văn hoá tâm linh của cả vùng, là công trình văn hoá phục vụ và đáp ứng nhu cầu thăm viếng, tưởng niệm người có công với dân với nước, gắn với tín ngưỡng thờ thần của cộng đồng dân cư rộng lớn. Các hoạt động tế lễ hội hè xưa tại đền trong những ngày sóc, vọng hàng tháng không chỉ thu hút dân làng Bảo Đức mà cả dân các vùng phụ cận trong tổng Võ Liệt đều sắm lễ vật về đền để cầu an, cầu phúc, cầu lộc. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ đền Quan Quận là một trong những địa điểm chứng kiến, ghi nhận nhiều sự kiện lịch sử trọng đại của địa phương. Trong phong trào Văn thân yêu nước, đền Quan Quận trở thành nơi tập trung quân, Khi chủ nghĩa Mác-Lê nin bắt đầu được truyền bá vào Việt Nam, các tổ chức yêu nước ở Thanh Chương đã nhanh chóng tiếp nhận và tích cực truyền bá vào sâu trong quần chúng nhân dân.

 Đền Quan Quận được sử dụng làm địa điểm hội họp truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin và dạy chữ quốc ngữ. Đặc biệt, trong phong trào cách mạng 1930 - 1931, đền Quan Quận trở thành địa điểm hội họp, cất giấu tài liệu của chi bộ đảng Liên Thái trong suốt thời gian hoạt động cách mạng giành chính quyền. Sau khi chiến tranh chấm dứt, mặc  dù kinh tế còn khó khăn nhưng nhân dân với truyền thống "uống nước nhớ nguồn" vẫn làm tốt việc chăm lo hương khói phụng thờ các vị thần thờ tại đền.

Trong quá trình tồn tại dù đã qua nhiều lầ tu sửa, nhưng di tích hiện vẫn giữ được kiến trúc cổ kính cơ bản của thời Nguyễn. Tại nhà thờ còn giữ được một số tài liệu chữ Hán quý hiếm có giá trị nghiên cứu lịch sử như các sắc phong, thần vị, câu đối, đại tự... và nhiều đồ khí được trang trí, chạm khắc đẹp. Thông qua kiến trúc và các đồ tế khí hiện còn lưu tại di tích đã phần nào phản ánh được phong cách kiến trúc, lý tưởng thẩm mỹ cũng như khả năng sáng tạo các giá trị văn hoá nghệ thuật ở thời Nguyễn của nhân dân Thanh Chương nói riêng, xứ Nghệ nói chung...

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, tác động của thiên nhiên, di tích Đền thờ Quận công Đậu Bá Toàn vẫn tồn tại và giữ được những nét cổ xưa. Việc  UBND tỉnh ra quyết định công nhận di tích LSVH n¨m 2012. không những để minh chứng cho lòng yêu nước, thương dân và đầy trí thông minh, tài nghệ của một vị thượng tướng, mà còn tạo cơ sơ pháp lý quan trọng cho việc bảo vệ và phát huy giá trị của di tích. Đây la một sự kiện văn hóa, niềm vinh dự tự hào cuả con cháu họ Đậu(Đỗ) và nhân dân xã Thanh Khê nói riêng, Đảng bộ và nhân dân huyện Thanh Chương nói chung.

T­ëng nhí c«ng lao QuËn c«ng §Ëu B¸ Toµn h»ng n¨m cø ®Õn s¸ng tõ 8-11h ngµy 28/1 ©m lÞch ngµy dç «ng th­êng trùc héi ®ång gia téc hä §Ëu (§ç)khu vùc NghÖ TÜnh cïng c¸c cô «ng,bµ con ch¸u trong dßng téc §Ëu B¸ x· thanh chi,thanh khª cïng phèi hîp chÝnh quyÒn huyÖn Thanh Ch­¬ng,x· Thanh Khª ®· tæ chøc lµm giç «ng theo nghi thøc long träng trong tÕ  lÔ vµ nhÒu ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng,ng­êi d©n kh¾p n¬i vÒ ®©y ngµy mét nhiÒu cïng s¾m lÔ,th¾p h­¬ng xin cÇu tµi cÇu léc,cÇu b×nh an mong «ng phï hé cho mu«n d©n b×nh an h¹nh phóc.

                               V¨n phßng H§GT hä §Ëu (§ç)khu vùc NghÖ TÜnh