Trong xa xưa, ông cha ta rất chú ý xây đắp truyền thống cho các dòng họ, tôn vinh công lao tổ tiên, dạy dỗ con cháu tiếp bước theo hồi trống thúc dục: Con hơn cha là nhà có phúc, cuốn theo dòng xoáy lịch sử, đời sống một số dòng họ bị lụn bại, có dòng họ tan biến không còn chút tàn tích, anh em con cháu mỗi người một ngả, hoặc mai danh ẩn tích, hoặc đổi họ thay hình, không muốn đào xới chuyện tông tịch máu mủ. Mặt khác, lịch sử đất nước ghi nhận vai trò các dòng họ đã đóng góp vào sự hình thành và phát triển của dân tộc, cho sự nghiệp chinh phục thiên nhiên và bảo vệ đất nước, đặc biệt là khắc họa những đường nét không thể xóa mờ trong việc hình thành nhân cách và phong thái con người Việt Nam trong một thể giớí đầy biến động và xáo trộn.

Năm sáu chục năm nay, vượt qua thác ghềnh của thời cuộc, một vài dòng họ có sức sống dẻo dai vẫn có gìn giữ nền nếp hương khói cha ông tổ tiên, nhờ thế mà dõi theo được các chi, các nhánh cháu con đi làm ăn xa gần, duy trì được nét cơ bản trong truyền thống quí báu của dòng họ mình, giữ gìn được mối dây nối kết tình máu đào nội tộc hướng vào lợi ích chung của đất nước....

Quả thật việc nối kết dòng họvà sưu tập gia phả, trong rất nhiều trường hợp, đã năng cao lòng tự hào và truyền thống tốt đẹp của dòng họ, làm súc động nhiều tấm lòng tưởng đã nguội lạnh để trở về đùm bọc người thân thuộc, góp phần chỉnh đốn lại gia phong, gia giáo đã có thời rệu rã hoặc suy đồi.

Dân Việt ta không phải chỉ có " trăm họ", mà chỉ riêng đồng bằng sông Hồng đã có 202 dòng họ; học giả  Dã lan Nguyễn Đức dụ, trong cuốn Gia phả- Khảo luận và thực hành, khẳng định Việt Nam có khoảng 300 họ (ở đây cần ghi chú thêm rằng có thể chúng ta đang còn bỏ sót ghi chép về hơn 100 dòng họ của một số tộc người miền núi hẻo lánh..). Hăng hái và luôn chiếm số đông trong phong trào nối kết dòng họ- ta tạm gọi như thế, dù rằng nhiều người chưa hẳn đồng tình- là nghững người có tuổi, mà hầu hết là nam giới. Hiện tượng này là dễ hiểu, bởi vì đây là lớp người nhạy bén nhất về sự hạn hẹp trong quĩ thời gian còn lại của mình nên tha thiết hơn trong mong muốn chuyển tải cho xã hội-nói chung và con cháu dòng họ- nói riêng- những nhận thức rằng văn hoá một đất nước như Việt Nam ta, có một cội nguồn từ gia đình, từ dòng họ. Như một dòng chảy tự nhiên, nhiều người đang góp sức khôi phục và làm rạng danh nền văn hóa gia đình-dòng họ Việt Nam. Những người ưa thực tiến thì kiếm tàu xe, lên đường lặn lội đến các vùng xa, miền biên giới và hải đảo... để tìm lại anh em chú bác họ hàng; tiếp theo đó là làn sóng dịch gia phả, qui tập nghĩa trang dòng họ và xây lại mộ tổ, xây nhà thờ họ, chắp nối các chi, các chi nhánh lâu nay phiêu cư bạt quán, sắp xếp thế thứ, qui định gia giáo, gia phong...

Tuy nhiên, trong hoạt động sôi nổi này đã xuất hiện một số lệch lạc như, có thôn xóm ồn ào đòi mộ tổ (có mộ đã bị biến dạng hoặc san bằng từ nhiều thập niên trước, con cháu không biết tên tuổi người xưa nằm dưới đất là ai), có gia tộc qui tập các ngôi mộ trong dòng họ thành một nghĩa trang riêng có tường cao vây quanh với cổng lớn đắp cuốn và miếu nhỏ bốn góc, có khi có cả nhà lăng giả cho cả các vị thủy tổ, viễn tổ, khởi tổ. Họ cho đây là cơ hội để phô trương thanh thế dòng họ, đua nhau xây mộ tổ họ mình phải cao to hơn mộ tổ họ khác; nhiều mộ đắp nền thật cao với đủ chín bậc thềm đá đỏ, mái lăng hai tầng, đủ tường bao quanh hình tay ngai thật đồ sộ. Nơi có gò đồi, các họ tộc tranh nhau gò lớn, đồi cao. Các thầy địa lý thật và giả xuất thế rầm rộ, theo nhu cầu tha hồ vẽ chuyện về long mạch với hàm rồng. Cùng với phong trào xây cất mộ tổ và nghĩa trang dòng họ là công cuộc kinh doanh đất để chôn cất và cải táng, từ đó nghĩa trang mọc ra tùm lum cả trong khu vực đã qui hoạch, cả giữa quận nội thành, bất chấp qui phạm về môi trường. Cúng tế linh đình tất yếu dẫn tới kiện tụng đòi lại nhà thờ họ góp tiền tỉ đua nhau xây cất lại đại tộc lễ đường cao to hơn xưa. Từ các vụ đòi lại nhà thờ họ, tiến lên đòi ruộng họ, đòi bồi thường và phục chế đồ tế lễ xưa...

Thiết nghĩ , đã đến lúc cơ quan đoàn thể cùng các cơ quan chính quyền có chức năng chỉ đạo đời sống văn hóa, xã hội cần kịp thời có chủ trương và giải pháp giúp đỡ cho hoạt động nối kết dòng họ đi mạnh vào việc khai thác cá yếu tố tích cực của truyền thống tốt đẹp này, một nét son trong nền văn hóa dân tộc.

Mai Thanh Hải- tạp chí Hồn Việt