Tại thôn Phú Lễ (xã Cần Kiệm, Thạch Thất) có một ngôi nhà cổ đã tồn tại 201 năm nhưng vẫn còn rất chắc chắc, là "của hiếm" trong kiến trúc, xây dựng, mang đậm nét văn hóa làng xã Việt Nam và từng được hãng truyền hình NHK của Nhật Bản giới thiệu với đông đảo khán giả.

Càng đặc biệt hơn, ngôi nhà này đã từng chứng kiến những niềm vui sinh thành, đồng thời chia sẻ cả những nỗi đau mất mát của một gia đình họ Kiều, trong đó có đến 5 liệt sĩ và 2 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Hiện nay, ngôi nhà do bà Đỗ Thị Cẩm, 82 tuổi, trông coi.

"Trơ gan cùng tuế nguyệt"

Tọa lạc trên mảnh đất rộng hơn 100m2, cấu trúc tổng thể ngôi nhà gồm 5 gian, 2 dĩ. Trong lòng nhà có 6 hàng chân cột nên lòng nhà rất rộng; tổng cộng nhà có đến 36 cột. Đây là ngôi nhà duy nhất ở Phú Lễ còn giữ được nguyên gốc kiến trúc kiểu nhà đại khoa, phải được phép của chức dịch trong làng mới được xây dựng. Người xin xây dựng (sau sẽ là chủ ngôi nhà) phải có chức sắc, nếu chưa có chức sắc thì phải bỏ tiền ra mua (một số chức sắc "hữu danh vô thực" ở làng dưới thời phong kiến) rồi mới được xin cấp phép xây dựng nhà. Hơn nữa, đây là loại nhà nằm trong bản đồ quản lí nên hàng năm còn phải nộp thuế cho Nhà nước.

Nhà dựng hướng Nam, 2 bên là hai nhà ngang, tổng thể mặt bằng kiến trúc hình chữ "môn"(hình khuôn cửa). Tiếp nối hai đốc nhà ngang phía trước còn có cánh phong xây trụ, trên có câu đối ghi nhớ sự kiện xây dựng ngôi nhà. Mỗi vì kèo được bố trí rất chắc chắn để có thể đỡ mái ngôi nhà ở vị trí phân gian. Dưới cột giá chiêng (con lợn) là đấu gỗ làm cho chân cột được kê đỡ chắc chắn. Kiến trúc nhà kết hợp ba loại kẻ: Kẻ giá chiêng, kẻ ngồi và kẻ hiên nối tiếp nhau từ trong ra ngoài (gọi chung là nhà kẻ truyền). Các xà của ngôi nhà gồm có xà đầu cột, tiếp đến xà nách rồi xà lòng. Giữa các xà là các lá, gồm có lá thượng diệp và lá hạ diệp; trên các lá có chạm khắc hoa văn mềm mại, đẹp mắt. Các kẻ truyền thay thế cho kèo tuột (kèo dài trên xà ngang vượt). Việc chồng rường bằng hoa lá và những nét họa tiết đục chạm nổi mục đích là để che lấp những khớp nối nhưng được làm rất tự nhiên, trở thành một chi tiết kiến trúc rất đẹp và dần dần trở thành khuôn mẫu cho các ngôi nhà cùng loại về sau. Tất nhiên, cho dù có sáng tạo gì đi nữa thì tất cả các bộ phận đều phải tuân thủ nguyên tắc tạo thành tam giác lực, có đỉnh hướng lên trên để đỡ mái nhà.

Rường của ngôi nhà có đủ 3 loại: Rường chớp, rường cánh và rường hiên. Dưới kẻ hiên là dạ nách. Trong nhà, có hai bức thuận bằng gỗ ngăn giữa hai buồng và nhà ngoài. Bức thuận gồm các đố ngang và đố dọc, tiếp đến hàng vỏ măng (gọi chung là đố vỏ măng). Phía trên cửa buồng là trương và nhĩ khuôn nổi, trên nữa là thuận hớt.

Về các họa tiết trong nhà, vì là nhà ở nên chỉ được phép đục hình tứ quý: Xuân, hạ, thu, đông (đình, chùa của làng mới được đục hình tứ linh: Long, ly, quy, phượng). Cũng chính vì quy định đó nên các mõm kẻ của nhà đại khoa được tạo hình đầu trâu hoặc môi mè (ở đình là đầu ngựa).

Hệ thống cửa nhà rất đặc sắc, đó là cửa bức bàn (tiền bàn hậu phố), mỗi cửa gồm 4 cánh. Từ phía dưới lên là ngạch, tiếp đến dạ ngạch, lá, rồi đến ngưỡng. Ở đây bố trí loại ngưỡng đơn suốt cả 5 gian nhà. Trong ngưỡng là cận cửa. Bộ bạo có bạo đứng và bạo nằm, trong bạo nằm là quang cửa. Vì là nhà cổ nên không bố trí lề cửa mà thay vào đó là quang trên và quang dưới, có cối cửa và then lùa. Hai cửa buồng ở hai đầu nhà đều mở ra hiên; đồng thời buồng lại có cửa ngách thông ra nhà ngoài, làm cho giao thông nội bộ nhà rất thuận tiện.

Điều đáng nói là toàn bộ phần gỗ của ngôi nhà làm bằng gỗ xoan gai, rui mè chủ yếu bằng tre ngâm; rui 3 gian ngoài làm bằng gỗ, rui trong 2 buồng làm bằng tre; tuy không có bộ phận, chi tiết nào làm bằng gỗ tứ thiết nhưng trải qua hơn 200 năm, tất cả vẫn còn nguyên vẹn, không bị mối mọt, chưa phải thay thế. Điều này khiến chúng ta phải xem xét lại quan niệm cho rằng gỗ xoan là gỗ "tạp", không thể làm nhà đại khoa và không thể sánh với gỗ tứ thiết về độ bền. Tất nhiên, để các chi tiết gỗ bền chắc còn phụ thuộc vào phần mái nhà, chất liệu mái lợp và sự chăm chút thường xuyên của gia chủ.

Tường xây của ngôi nhà dùng đá o­ng quay vỉ tiền, từ đáy móng lên cao hơn nền 40cm. Phía trên là đá o­ng xây hàng kiến, theo hình chữ "công", tránh hiện tượng trùng mạch trên tường. Vì các viên đá được đẽo lòng mo, xây mạch khin nên khi xây xong, quan sát phía ngoài không nhìn thấy hồ xây, tưởng chừng như các viên đá o­ng chỉ được xếp chồng lên nhau chứ không xây. Đá o­ng dùng ở đây là loại đá thăn, hoa đá nhỏ, đá cứng và rất bền (nếu chọn đá chân và đá sản, hoa đá to thì đá sẽ bở, không bền lâu). Về chất liệu mái lợp: Phía trong có ngói lát, trên lợp ngói ri cổ làm ở vùng Thạch Thất, là loại ngói nhỏ, nung già, rất bền. Sau khi lợp mái xong, thợ ngõa lợp nhà mới đóng nóc, đắp bờ nóc, xây trụ nóc cao theo kiểu dáng nhà Việt truyền thống.

Dưới chân 36 cột nhà là những khối đá xanh chống chân cột; mặt trên các khối đá tròn, phẳng, đón lấy chân cột. Do kiểu kiến trúc nhà vốn đã rất vững chắc nên chỉ đến khi dựng nhà xong thì thợ mới xây tường để bao kín nhà. Nhà rộng lại thoáng, mày tàu chỉ cao 2 mét nên nhà rất mát. Theo quan niệm đương thời, khi xây nhà không được lát nền (vì lát nền là phạm thượng) nên nền nhà bằng đất được nện rất kĩ. Nền nhà cao 0,8m so với sân nhưng chỉ có 1 bậc lên hè vì theo quy định không được xây bậc tam cấp.

Những người chủ của ngôi nhà

Người đầu tiên tiếp quản ngôi nhà và được ghi nhớ đầy đủ là cụ Kiều Cao Minh (đời thứ ba) tự Cao Lập, hiệu Quang Thuần, làm Phó lý sau lên Chánh tổng của làng vào năm 1921, sau được phong Cửu phẩm bách hộ, Thị chỉ trùm tổng. Cụ Minh là con trai cả cụ Kiều Năng Miễn, hiệu Phúc Thành, làm đến Phó lý trong làng. Cụ Miễn thuộc đời thứ hai, là con trai thứ ba của cụ tổ Kiều Tĩnh Thanh, hiệu Vạn Thuận. Như vậy, người xây dựng ngôi nhà là cụ Thanh.

Từ đời cụ Minh đến nay, đã có rất nhiều sự kiện và biến động xảy ra dưới mái nhà này, chỉ riêng ngôi nhà là hầu như không thay đổi. Nó đã chứng kiến bao niềm vui sinh thành, dưỡng dục của các bậc cha mẹ, cũng như bao nước mắt, khổ đau trước mất mát, hi sinh vì nước, vì dân của cháu con.

Đời thứ 4 là ông Kiều Cao Cự, con trai cả của cụ Minh. Ông là bố của chiến sĩ - liệt sĩ Kiều Cao Chử (tức Trần Xuân Dương). Sau khi lập gia đình, từ năm 1945, Kiều Cao Chử tham gia cách mạng nên người thay anh làm "quản gia" chính là chị Cẩm, vợ anh. Chị Cẩm về làm dâu nhà ông Cự và ở trong ngôi nhà này từ năm 18 tuổi, năm 2007 này đã là một lão bà 82 tuổi. Ông Chử mất năm 1949 ở tuổi 22, khi đang là Huyện ủy viên Thạch Thất, bị địch bắt và giết ở bốt Săn. Ngày 21-7-2006, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã ký Quyết định số 984-QĐ/TTg tặng Bằng CÓ CÔNG VỚI NƯỚC cho gia đình bà Đỗ Thị Cẩm "Đã nêu cao tinh thần yêu nước, tích cực giúp đỡ bảo vệ cách mạng, góp phần xứng đáng vào thắng lợi của cách mạng Tháng Tám". Ngày 25 tháng Chạp âm lịch, tết Đinh Hợi (2007), buổi lễ long trọng trao Bằng được các ngành hữu quan tổ chức tại gia đình...

Một ngôi nhà trên 200 tuổi với kiến trúc độc đáo, lại đã từng chứng kiến những tấm gương hi sinh vì đại nghĩa rất vẻ vang của 2 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, 5 chiến sĩ - liệt sĩ chống giặc ngoại xâm, thật xứng đáng là di tích lịch sử - kiến trúc đặc biệt, một điểm đến văn hóa chứa đựng nhiều điều bổ ích trong việc giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Đỗ Quốc Bảo- Báo hà Tây