Vùng Ba La, Hà Đông nơi có mộ Tổ họ Đỗ (Đậu) Việt Nam là vùng đất cổ xưa linh thiêng, tiếp giáp với vùng Đại Lôi (tên đặt vào thời Lý, gồm địa bàn chủ yếu của hai xã Phú Lương- Phú Lãm, Thanh Oai) là kinh đô thời kỳ đầu kỷ “Hồng Bàng- Văn Lang”.

Theo Cổ Lôi Ngọc Phả Truyền Thư và Bách Việt Triệu Tổ Cổ Lục ghi lại, Nguyễn Lộc Tục sau khi đánh tan giặc Ma Mạc ở núi Tử Di Sơn, trên đường thắng trận trở về đã kết duyên cùng con gái Động Đình Quân. Được vua cha Đế Minh nhường ngôi, Ngài đã thống nhất 72 bộ lạc, lập nên nước Xích Quỉ, hiệu là Kinh Dương Vương, đóng đô ở vùng Đại Lôi. Kinh Dương Vương cho xây Đại Bi Tự và Bảo Sái Lôi Âm ở Lôi Dã Việt (nay là vùng Ba La) để đón mẹ là Diệu Tín Thiền Sư (Hương Vân Cái Bồ Tát) và 12 đệ tử (hay 12 Tiên Nương) từ Động Tiên- Hòa Bình về đây ở và tu hành. Sau thời Hương Vân Cái Bồ Tát và 12 vị Tiên Nương, Đại Bi Tự và Bảo Sái Lôi Âm là nơi các tăng ni, phật tử thập phương về tu tập và hoằng dương đạo pháp.

Đạo Sa bà do Hương Vân Cái Bồ Tát và 08 người em trai sáng lập có hai giáo lý cơ bản là tu thân tích đức và ghi nhớ công ơn Tổ tiên thời dựng nước. Các vị vua khai sáng như Đế Hoà, Đế Viêm, Đế Minh…được tôn là phật (hay bụt), Các vị có công đời sau được tôn là thánh, thần…. Cụ Đỗ Quí Thị là người sáng lập Sa môn giáo có phật hiệu Hương Vân Cái Bồ Tát được tôn là Thượng Thiên Thánh Mẫu. Tám người em cũng tu thành chính quả có phật hiệu Bát Bộ Kim Cương. Các bà hoàng có công với nước với dân được tôn là thánh mẫu, tiên cô... Như bà Hồng Đăng Ngàn- Hoàng hậu của Kinh Dương Vương được tôn là Mẫu Thượng Ngàn; Bà Âu Cơ- Hoàng hậu của Lạc Long Quân được tôn là Mẫu Thoải. Lâu nay ta thường nhắc đến Đạo Mẫu thờ mẹ mà nhiều người không biết giáo lý Sa Môn Giáo dạy người ta thờ phụng tổ tiên chung của dân tộc là một khối thống nhất và phải biết quí trọng cả cha mẹ, ông bà, tổ tiên dòng tộc.. Đạo lý ấy được thể hiện ở việc thờ tự trong các ngôi chùa cổ và tục thờ gia tiên ở mỗi gia đình Việt Nam.

Hương Vân Cái Bồ Tát hóa ngày rằm tháng bẩy, mộ của ngài là gò Thánh Mẫu. Mộ của 12 đệ tử là gò Tiên Nương. Bát bộ Kim Cương sau khi hóa được táng trên gò Thiềm Thừ (gò Cóc thần) và được xây đền thờ phụng. Đền thờ các ngài có đôi bia cóc thần bằng đá xanh trên khắc dòng chữ "Phương phần bảo vật/Vạn cổ nghiễm nhiên/ Chi hạng lưu hương/Thiên thu thường tại". Từ đó trong dân gian lưu truyền câu "Con cóc là cậu ông Trời, hễ ái đánh nó thì Trời đánh cho" là chỉ Kinh Dương Vương được dân tôn là ngọc Hoàng Thượng Đế và 08 ông cậu. Gần gò Thiềm Thừ có gò Kim Cương Quyến Thuộc táng mộ người thân của các ngài.

Trước năm 2005 làng Vân La còn là một làng quê yên ả giữa cánh đồng lúa. Đầu làng cách gò Thiềm Thừ chừng 300 mét có chùa Vân La tên chữ là "Văn Phúc Tự", đã được nhà nước xếp hạng di tích. Chùa tọa lạc trên nền đất cao ráo quay về phía Tây Nam, theo hình chữ công. Đặc biệt là chùa có tượng Hương Vân Cái Bồ Tát và con trai, cùng cây bồ đề cổ thụ cao to nhất vùng. Theo lời kể cụ cao niên và sách "Đã có một miền quê thế đấy" của nhà xuất bản Hội nhà văn, xa xưa chùa được xây dựng ở gần ngã ba Ba La trên nền chùa Đại Bi cách gò Thiềm thừ không xa. Vào thế kỷ 16 chùa bị cháy, dân làng quyết định chuyển chùa về gần làng (địa điểm hiện nay). Chùa mới được cụ Đỗ Quý Công Tự (cụ Tổ của chi Đỗ Quang trong làng) cung tiến tiền và vật liệu để xây lại. Việc giỗ Hậu cụ Đỗ Quý Công Tự được làng Vân La và nhà chùa duy trì đến những năm hoà bình lập lại mới thôi.

Kế bên chùa cổ Vân La có khu đất diện tích 2.800 m2, cây cao bóng cả, gọi là gò Quán Công. Theo sử phả, đây là 01 trong số 9 ngôi miếu Vũ thờ 18 vị Đế có tước hiệu Hùng có công thống nhất đất nước, ở vùng Đại Lôi, mà chúng tôi sẽ kể vào một dịp khác. Ngôi miếu Vũ Vân La có một cổng chính và đường lát gạch thẳng tới ngôi miếu thờ không có mái che, hai bên có hai giếng tròn gọi là giếng mắt rồng. Các miếu Vũ thường chọn trồng thứ cây đặc trưng là cây đa và cây ruối (hoàng anh mộc), là loài cây sống rất lâu. Làng Vân La có một ngôi đình cổ, trước đình vài trăm mét có một chiếc giếng cổ, là nơi đặt mộ bà Hồng Đăng Ngàn.

Từ năm 2007 nhiều khu đô thị mới được xây dựng ở khu vực Vân La. Gò Kim Cương quyến thuộc và mộ Hồng Đăng Ngàn đã bị san ủi. May mắn gò Thiềm Thừ, gò Quán Công và chiếc giếng cổ vẫn được bảo tồn, nay thuộc địa phận phường Phú La.

Ai về đất lụa Hà Đông

Nhớ thăm mộ Tổ ở vùng Ba La.

Dâng hương khu mộ Tổ và miếu mộ Hương Vân Cái Bồ Tát rồi, bà con ta lại nên qua thăm Chùa Vân La và khu miếu Vũ thờ các vua Hùng, để được nghe bà con họ Đỗ Vân La kể về lịch sử hào hùng của địa phương từ thời tiền sử. Cánh đồng Văn La là nơi ghi nhiều dấu tích tiền nhân họ Đỗ Việt Nam thời dựng nước, lại đi vào lịch sử với trận chiến oanh liệt chống quân xâm lược nhà Minh thế kỉ thứ XVII do tướng quân Đỗ Bí chỉ huy. Ngày nay đình làng Đơ (Hà Đông) chính là nơi thờ cụ Đỗ Bí làm thành hoàng làng.

ẢNH CHỤP MỘT SỐ SÁCH THAM KHẢO




Tượng thờ trong hậu cung chùa Vân La năm 2007- Sách Trường ca lịch sử Việt Nam