Diễn đàn Đổi mới GD&ĐT

   DÂN CHỦ TRONG GIÁO DỤC ?      

                                    Hữu Thảo

         Ở Việt Nam chúng ta thì bất cứ lĩnh vực nào cũng đều có chuyện để nói cho nhau nghe và để bàn cùng nhau nhằm tìm sự thay đổi cho tốt hơn. Vui, buồn đều có cả, chính tri, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, ... thì đã được đề cập khá nhiều rồi, nhưng hôm nay chúng ta hãy cùng trở lại một trong các câu chuyện về Giáo dục (GD) : Nền GD Dân chủ và Dân chủ hóa GD ở Việt Nam.

        Dân chủ hóa Giáo dục (GD) là một đòi hỏi cơ bản của GD đổi mới theo tinh thần NQ29/TW. Thực trạng mất dân chủ trong các trường học đang đi ngược lại đòi hỏi cơ bản đó. Nhân có cuộc họp để bàn thảo về việc thực thi Quy chế Dân chủ trong trường học (do Phó thủ tướng Vũ Đức Đam chủ trì), trên mạng internet đã có một bài viết với tiêu đề như trên. Nội dung bài viết là tường thuật lại cuộc bàn thảo đó. Không hiểu tác giả bài viết có dụng ý sâu xa gì hơn nữa, chứ riêng với nội dung chỉ là tường thuật, mà nội hàm tương đối hẹp như vậy, thì tiêu đề khá rộng này là chưa sát với chủ đề. Tôi xin phép nêu một số suy ngẫm cá nhân xung quanh chủ đề này.

   1- Trước hết, với nội dung tường thuật về cuộc bàn thảo (Thực trạng tình hình thực hiện Quy chế Dân chủ trong các trường học), thì có lẽ không cần phải tổ chức một cuộc bàn thảo ở cấp quốc gia như vậy đâu. Bởi thực trạng chưa tốt, nặng tính hình thức, không có hiệu quả thực chất trong thực thi chủ trương này đã tồn tại lâu rồi, đã nói đến rất nhiều rồi, và không chỉ riêng trong phạm vi các đơn vị của lĩnh vực GD&ĐT, mà còn là tình trạng chung ở các lĩnh vực hoạt động khác nữa của đời sống xã hội. Việc đánh giá và chỉ ra các biện phấp khắc phục là rất cần, nhưng không phải chỉ dừng lại ở các giải pháp có tính kỹ thuật, sự vụ, hành chính, và riêng lẻ ở tầm từng bộ, ngành cụ thể. Mà quan trọng hơn là phải  tìm ra đúng nguyên nhân gốc rễ và sâu xa của thực trạng mất dân chủ đó. Mà theo tôi thì nguyên nhân đó cũng là chung cho tất cả các lĩnh vực hoạt động, chứ cũng không riêng gì cho GD&ĐT. Vấn đề được rút ra từ hội nghị này mới chỉ thiên về chức năng lãnh đạo và quản lý, là vấn đề thuộc phạm trù chính trị - xã hội nói chung, chứ chưa sát đúng với đặc thù riêng của chức năng GD. Nguyên nhân chung đó thì Đảng cũng đã từng chỉ ra rất rõ rồi, đó là "Lỗi Hệ Thống" (như cách nói sớm nhất của nguyên UVBCT Nguyễn Văn An), tức là phải nhìn từ môi trường xã hội.

       Có thể bổ sung và nói rõ thêm một số biểu hiện cụ thể của thực trạng mất dân chủ nói trên trong GD&ĐT (theo tinh thần của Quy chế Dân chủ trong trường học), như sau :

  - Trong các nhà trường thì tình trạng mất dân chủ là phổ biến, bậc học nào cũng có. Ở bậc học Mầm non, Phổ thông và các trường Trung học chuyên nghiệp thì trắng trợn và lộ liếu hơn, ở bậc học Cao đẳng và Đại học thì tinh vi và bài bản hơn.

  - Tình trạng mất dân chủ trong các trường học thường biểu hiện tập trung ở thói độc tài, gia trưởng của Hiệu trưởng (HT), và hầu hết đều xoay quanh sự tham lam và vụ lợi (về Tiền và Quyền), bản chất là sự tha hóa văn hóa lãnh đạo, văn hóa quản lý. Thế nên ở khá nhiều nơi, các nhà giáo và người dân đã hình tượng hóa HT như là những "Vua con", quả không oan !

  - Tình trạng mất dân chủ trong các trường đã luôn tạo ra những mâu thuẫn giữa một bên là tập thể các nhà giáo và viên chức GD, và bên kia là cá nhân HT và một số cán bộ, giáo viên cơ hội, xu thời, vì lợi ích riêng. Những mâu thuẫn ấy có lúc, có nơi đã trở nên đối kháng, gay gắt, sinh ra mất đoàn kết nghiêm trọng, kiện tụng quanh năm. Tình trạng mất dân chủ, mất đoàn kết lại luôn bắt nguồn từ ngay bên trong nội bộ tổ chức Đảng, nội bộ cấp lãnh đạo. Hậu quả lớn nhất và đáng tiếc nhất là làm giảm sút chất lượng dạy và học, là làm đục bẩn môi trường GD, làm mất uy tín nhà trường và ngành GD&ĐT nói chung, mà người dân vốn rất tin cậy và trân trọng. Đối tượng trực tiếp đối mặt với tệ nạn mất dân chủ ở đây lại là bộ phận nòng cốt và đông đảo nhất trong đội ngũ nhân lực của GD&ĐT, trực tiếp đóng góp cho chất lượng GD&ĐT.

  - Trong nhiều nguyên nhân đang được xem xét là chính hay phụ, là trực tiếp hay gián tiếp, thì có một nguyên nhân quan trọng đáng lưu tâm là cơ chế lãnh đạo và quản lý chưa hợp lý, lại không chịu thay đổi cho phù hợp. Hiện nay ở các nhà trường vẫn đang thực thi chế độ Thủ trưởng, quyền hạn quá lớn, nhưng lại không có chế tài kiểm soát quyền lực thủ trưởng của HT. Thực tế thường thấy là quyền lực của HT còn át cả vai trò lãnh đạo của Đảng bộ, chi bộ, mà ngay cơ chế lãnh đạo này vốn cũng rất cứng nhắc và "có vấn đề" !

  - Việc thực hiện Quy chế Dân chủ trong các trường học chưa thể hiện rõ đặc thù riêng của các nhà trường : nơi có chức năng đào tạo và GD con người, một môi trường của các trí thức, một môi trường của văn hóa  chuẩn mực.

  - Trong thực hiện Quy chế còn coi nhẹ, thậm chí coi thường hoặc quên mất một đòi hỏi Dân chủ rất lớn của đối tượng rất đông đảo và quan trọng trong nhiệm vụ Học, đó là lực lượng người học (học sinh, sinh viên, học viên).

    2- Nhân đây, tôi muốn đề cập đến một khía cạnh khác bao quát  hơn, nhưng lại có quan hệ biện chứng đến vấn đề hẹp vừa nêu ở trên. Đó là tính chất Dân chủ trong nền GD, trong các hoạt động GD, đúng như tiêu đề của bài viết trên mạng mà tôi đã cố ý dùng lại cho bài viết này.

  Chúng ta đang nỗ lực phấn đấu xây dựng một nền GD Mở, Dân chủ, Thực học, Học Suốt đời cho Mọi người, ... Trong đó tính chất Dân chủ được coi là một đòi hỏi tất yếu, là một đặc trưng bản chất của nền GD đổi mới theo hướng tiến bộ trong xu thế chung của GD toàn cầu. Tính chất Dân chủ của GD mà chúng ta đang bàn phải được thể hiện xuyên suốt và  nhất quán trong mọi nhân tố và mọi hoạt động của nhà trường và GD nói chung, như Mục tiêu GD, Nội dung và Phương pháp GD, trong Phương thức Phát triển GD, trong Cơ chế quản lý GD, ... Mà ở đây Quy chế Dân chủ trong trường học chỉ là một biện pháp cụ thể của Cơ chế quản lý GD.

    Hiểu một cách phổ thông nhất thì nền GD của chúng ta phải đáp ứng được các đòi hỏi tối thiểu sau đây về tính chất Dân chủ mà chúng ta đang hướng tới, với tiêu điểm là lý tưởng Vì Dân :

 - Nền GD là cho mọi người, chứ không phải là cho riêng một tầng lớp nào, kể từ các trường lớp chất lượng cao. Không thể có trường loại A là chỉ dành riêng cho con quan chức, con nhà giàu, còn các trường cho con dân thì toàn là các trường loại X, Y, Z,...vét đĩa. Không thể để tồn tại sự phát triển không cân đối, quá chênh lệch về trình độ chất lượng GD giữa các vùng miền, giữa nông thôn và đô thị như hiện nay.

 - Mục tiêu của GD là phục vụ cho các đòi hỏi của cuộc sống mọi người  dân, cho nhu cầu phát triển đất nước. Đó là trình độ dân trí, là nguồn nhân lực và nhân tài. Mục đích đi học không phải để làm quan cai trị dân, nhà trường và GD không thể đặt ra mục tiêu kỳ quái và riêng khác đó.

 - Nội dung GD phải hướng vào đòi hỏi thiết thực của mọi người dân, đó là Biết Làm Người, là Có Học vấn, là Biết Nghề để Lập thân lập nghiệp và đóng góp cho cộng đồng. Nói gọn lại, đó là Nhân Cách (tức Đạo đức và Năng lực) cho mọi người học.

 - Phương pháp GD, phương pháp Dạy và Học (và kể cả Nội dung GD) phải đảm bảo cho người học được làm chủ việc học của mình, không bị áp đặt, được đối thoại với thầy, biết hợp tác với bạn học, không chỉ tiếp nhận  từ người khác truyền lại mà quan trọng hơn là phải được tự khám phá, tìm tòi, tự chiếm lĩnh, tự vận dụng, ..  Trong đó nổi lên yêu cầu trung tâm, cốt lõi nhất là Biết cách Tự Học, Tự GD để đạt tới mục tiêu GD. Đòi hỏi này vừa xuất phát từ quy luật khoa học của Việc Học, lại vừa đáp ứng đúng nguyện vọng được tôn trọng tự do, dân chủ của người học. Phải chăng đây là một biểu hiện cốt lõi nhất, đặc trưng nhất của tính chất Dân chủ trong GD mà nó cần có : Dân chủ từ ngay trong hoạt động cốt lõi của chức năng GD ? Chưa có ý kiến nào lý giải rõ về mối quan hệ giữa cái Dân chủ đặc trưng cốt lõi này với các đòi hỏi Dân chủ khác mà ở trên vừa nêu. Nhưng tôi cảm nhận rằng Có đấy, một mối liên hệ có tính triết lý sâu xa ! Mất Dân chủ ở đây tuy diễn ra lặng lẽ, không ồn ào, bê bối, nhưng hậu quả của nó lại rất lớn, vì nó làm suy giảm hẳn động lực phát triển của người học và của GD&ĐT, làm hạn chế trực tiếp chất lượng của GD&ĐT. Do vậy mà có người cho rằng Mất Dân chủ trong Dạy và Học là cội nguồn sâu xa và trực tiếp của sự Mất Dân chủ trên các bình diện khác trong nhà trường và GD nói chung. Không thể có một nền GD Dân chủ mà chính ngay trong ruột của nó, tức là ngay trong hoạt động đặc trưng của GD lại không có Dân chủ ! Dân chủ trong GD không chỉ biểu hiện ra trong cơ chế quản lý GD, mà quan trọng hơn là phải biểu hiện ra trong chính cơ chế của hoạt động GD, đặc biệt là trong cơ chế của hoạt động Dạy và Học. Điều này có nghĩa là : Nếu GD được vận hành ngược lại với nếp cũ thì sẽ có hệ quả tốt lên hẳn, vì GD sẽ thật sự có Động lực Phát triển bền vững.

 - Quan hệ Thầy – Trò trong nhà trường cũng phải được thay đổi theo hướng Dân chủ hóa, gắn liền với sự thay đổi quan hệ giữa Dạy và Học như trên vừa nêu. Thầy và trò coi nhau như bạn bè (nhưng không phải là dân chủ quá trớn, "cá mè một lứa"), nhằm tạo dựng được môi trường thoáng mở, thoải mái, bình đẳng, tự do, thật lòng hợp tác, tận tâm giúp đỡ nhau trong Dạy và Học, theo hướng phát huy đầy đủ nhất nhân tố Tự Học, Tự GD, mà ở đó Thầy có vai trò là người tổ chức và định hướng cho việc Tự Học, Tự GD của trò.

 - Đi liền theo đó là phải đảm bảo cho được yêu cầu Tự do tư tưởng, tự do học thuật, tự do sáng tạo trong dạy và học, trong nghiên cứu khoa học. Chống lại mọi sự hạn chế, ngăn cấm, miễn là không vi hiến, không đi ngược lại với mục tiêu GD. Không thể có nền GD dân chủ mà lại thiếu vắng môi trường tự do tư tưởng, tự do học thuật.

 - Cơ chế quản lý GD, trước hết là trong các cơ sở trường học, phải thật sự Dân chủ và đúng pháp luật. Điểm nổi cộm dễ thấy nhất là nhìn từ mối quan hệ giữa HT với đội ngũ nhà giáo và lực lượng người học. HT là người đứng đầu một trường học, có quyền hạn và trách nhiệm cao nhất trong việc tổ chức thực thi chức năng GD&ĐT của nhà trường. Nhưng HT phải chịu sự kiểm tra, giám sát của cấp trên, của phụ huynh, của viên chức GD dưới quyền, mà gần nhất, trực tiếp nhất là của Hội đồng trường, là của Thanh tra nhân dân, là của các đoàn thể chính trị - xã hội trong nhà trường, một cách thực chất và có hiệu quả, không hình thức.    ...     ...   

   3- Với thực trạng chưa tốt hiện nay trong thực thi Quy chế Dân chủ trường học, tôi xin đề xuất trước mắt cần chỉnh sửa một số quy định chưa hợp lý sau đây :

 - HT phải được Hội đồng trường bầu ra, được tuyệt đại đa sô thành viên trong trường tín nhiệm, trước khi được cấp trên ra quyết định bổ nhiệm. Cần chấm dứt tình trạng cấp trên ra quyết định không căn cứ vào sự tín nhiệm của cơ sở nhà trường.

 - HT không được làm quá hai (2) nhiệm kỳ, dù có chuyển đi trường khác. HT có thể bị bãi nhiệm giữa nhiệm kỳ nếu tỏ ra thiếu năng lực, không hoàn thành nhiệm vụ, có sai phạm nghiêm trọng, mà đại đa số thành viên của trường kiến nghị.

 - Khâu đầu tiên trước khi tổ chức bầu HT thì các ứng viên cần có chương trình tranh cử công khai.

 - Cần xem lại cơ chế lãnh đạo của tổ chức Đảng đối với hoạt động của nhà trường và công tác quản lý của HT. Khắc phục sự áp đặt, sự can thiệp quá sâu vào chuyên môn và hoạt động quản lý, khắc phục sự chồng chéo, đảm bảo gọn nhẹ hơn. Không thể áp dụng dập khuôn cứng nhắc nguyên tắc "Đảng lãnh đạo trực tiếp, tuyệt đối và toàn diện", như trong lực lượng vũ trang (mà một số HT, Bí thư Đảng vẫn còn ngộ nhận).

   4- Mở rộng vấn đề hơn, để tiên tới một nền GD Dân chủ đầy đủ và thực chất, Dân chủ từ ngay trong hoạt động cơ bản và đặc trưng của GD&ĐT như trên đã bàn, nên chăng chúng ta cần làm tiếp các công việc quan trọng sau : 

 - Nên bắt đầu từ việc thay đổi cách Học và cách Dạy, như định hướng của NQ29/TW, tức là dựa trên Năng lực Tự học, Tự GD của người học. Phải tạo dựng bằng được Năng lực Tự Học, Tự GD cho người học, bằng đòi hỏi phải dạy và học Cách Tự Học, Tự GD cho người học. Quá trình tạo dựng và thực hành Năng lực Tự Học là sự khẳng định quyền Dân chủ cao nhất và cốt lõi nhất trong việc Dạy và Học, đối với cả người dạy và người học – hai lực lượng trung tâm của nhà trường và của GD. Xác lập được quyền Dân chủ này là đã tạo được cái nhân lõi chói sáng của tính chất Dân chủ trong GD rồi đấy. Lúc ấy thì các sự mất dân chủ khác sẽ bị chùn lại, bị át đi, bị mất tác dụng dần, và sẽ quay trở về vị trí khiêm tốn vốn có, không thể tác oai tác quái như trước nữa. Nếu chúng ta thực hiện thành công việc khởi đầu này thì chắc chắn sẽ dẫn đến hệ quả trông thấy ngay là Dân chủ được phát huy ngay từ trong hoạt động trung tâm của nhà trường (là Dạy và Học, chứ không phải chỉ thấy bên rìa ngoài), sẽ làm mới hẳn mối quan hệ bảo thủ xưa cũ giữa Dạy và Học, sẽ làm thay đổi hẳn mối quan hệ bất bình đẳng, lạc hậu giữa Thầy và Trò, ... Dù biết rằng việc làm này không dễ, vì những gì đang cản trở là quá lớn, quá hằn sâu trong nếp Dạy và Học lâu nay rồi, nên khó thay đổi ngay !

 - Hỗ trợ cho sự thay đổi cơ bản và có tính chiến lược nói trên, thì nên coi trọng hơn việc nghiên cứu, học tập, bàn bạc thấu đáo trong đội ngũ nhà giáo của từng nhà trường về những vấn đề lý luận và thực tiễn xung quanh chủ đề này. Trước hết là nhũng nội dung sau :

   * Nghị quyết 29/TW về Đổi mới căn bản và toàn diện GD&ĐT. Trong đó đáng nghiên cứu kỹ nhất là sự định hướng lại mục tiêu GD : biến từ nền GD ứng thí thành nền GD thực học, chuyển từ mục tiêu trang bị tri thức sang mục tiêu tạo dựng năng lực. Cũng đã có khá nhiều nhà nghiên cứu GD trên thế giới quan tâm đến NQ29/TW của Việt Nam, họ đánh giá cao những ý tưởng đổi mới tiến bộ trong đó. Nhưng họ vẫn nghi ngại về khả năng hiện thực hóa, do họ vẫn bị ám ảnh bởi căn bệnh của Việt Nam là "Nói giỏi nhưng làm tồi, hoặc không làm thật !"

   * Văn hóa nhà trường, Văn hóa quản lý (và học lại Quy chế Dân chủ trong trường học).

   * Lý thuyết về Năng lực Tự học và Kinh nghiệm thực tiễn về tạo dựng Năng lực Tự học cho từng loại đối tượng người học.

   * Các bài học điển hình trong nước và thế giới về việc xây dựng một nền GD Dân chủ, về Dân chủ hóa GD, ...    ...

 - Mạnh dạn thực hiện giao quyền tự chủ cho các trường học, không chỉ riêng với CĐ và ĐH, theo một lộ trình hợp lý và thận trọng. Mạnh dạn làm thử việc tổ chức định kỳ cho giáo viên đánh giá HT, cho học trò đánh giá thầy cô giáo. Trước hết là dùng hình thức nhẹ nhàng như Trả lời các câu hỏi thăm dò kiểu trắc nghiệm. ...    ...

      Vài điều suy ngẫm của cá nhân xin được giãi bày, tôi mong được trao đổi thẳng thắn với các bạn đọc và bà con xa gần !

     Sự giãi bày này, trước hết là một nhu cầu nhận thức chân lý của cá nhân tôi. Nhưng ở bên trong đó còn là một sự thể hiện tâm nguyện chung của bà con, đòi hỏi bức thiết của bà con trong dòng họ tôi về một nền GD Dân chủ đích thực cho các thế hệ tương lai. Bởi dòng họ tôi vốn sinh ra từ một miền quê nghèo, đã bao đời nay vẫn chỉ được tiếp cận với một “nền GD loại 2, loại 3”. Ở đó chất lượng dạy và học luôn cách xa so với mặt bằng chung, nhất là so với “nền GD chính thống” ở đô thị và các địa bàn sung túc về kinh tế, mà đài và báo luôn nêu gương, ca ngợi. Chưa kể đến một số bà con sống ở vùng sâu, vùng xa còn chịu thiệt thòi gấp bội, vì ở đó còn điểm trường, còn lớp ghép, còn dạy chay, còn đói, còn rét, còn lũ lụt, .. nên GD phải tùy nghi, ..., ...Với thực trạng như vậy thì làm gì có dân trí, có nhân lực, có nhân tài đúng nghĩa, con em trong dòng họ bước vào đại học chỉ cần đếm nhanh là xong thôi mà. Học ít, không nghề, thiếu việc làm, ít hiểu biết về văn hóa và lịch sử, ... là chuyện phổ biến, ... Đương nhiên là không kể đến số bà con đã tha phương kiếm sống nơi xa, được may mắn tiếp cận với môi trường GD tốt hơn ở quê nhà, nhưng đó chỉ là số ít. Do đó ước nguyện về một nền GD Dân chủ đúng nghĩa và đầy đủ đang là một khát vọng cháy bỏng của bà con trong dòng họ tôi nói chung, nhất là với số bà con đang trụ ở làng quê, ở vùng núi, làm nông nghiệp. Và chắc là ở nhiều dòng họ khác cũng vậy ? Mong sao những điêu giãi bày của tôi đến được các cấp lãnh đạo, để tình hình được thay đổi.

                                             Tháng 3 năm 2017

                                                         HT