MẪU HƯƠNG VÂN CÁI BỒ TÁT ĐỖ QUÝ THỊ 

Theo sách Cổ Lôi Ngọc phả truyền thư ghi chép về nước Việt thuở Hồng hoang, Ngài là người họ Đỗ vùng Bách Việt xa xưa nhất được biết đến và được ghi chép đầy đủ về thân thế, công trạng với tên Đỗ Thị Đoan Trang, húy Ngoan, được tôn kính gọi là Đỗ Quý Thị (Quý bà họ Đỗ), sinh ngày 8.4 mất ngày 15.8 âm lịch. Ngài kết duyên với vua Nguyễn Minh Khiết thành Hoàng hậu, là Đệ Nhất Quốc Mẫu nước Việt từ thuở khai sơn lập quốc, sau đó tu hành tại động Tiên (di tích Quốc gia tại xã Phú Lão, huyện Lạc Thủy, Hòa Bình) cách đây hơn 5000 năm, đắc đạo chính là Hương Vân Cái Bồ tát, pháp danh Diệu Tín Thiền sư, được người Mường suy tôn là Sơn trang chúa Mường và Ngài chính là Mẫu Đệ Nhất Thiên Tiên (Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn là Hồng Đăng Ngàn, vợ Kinh Dương Vương; Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ là Mẫu Âu Cơ, vợ Lạc Long Quân; sau này các Ngài giáng trần, hiển linh thành nhiều vị Mẫu ở các thời điểm khác nhau cứu nhân độ thế con dân nước Việt mà điển hình là Mẫu Liễu Hạnh).

Ngài cùng tám vị em trai Bát Bộ Kim Cương đã có công nuôi dạy con trai của mình là Lộc Tục khôn lớn thành tài, sau làm vua là Kinh Dương Vương trị vì nước Xích Quỷ, tám người cậu này chính là Bát trụ triều đình, ngày nay được thờ trong các chùa Việt Nam (đền thờ Kinh Dương Vương tại Bắc Ninh là di tích Quốc gia). Kinh Dương Vương tự xưng là Trời (sau này các vua phong kiến Trung quốc xưng là Thiên tử (con Trời)), sinh ra Lạc Long Quân.

Khu gò Mộ Tổ họ Đỗ (Đậu) Việt Nam được gọi là gò Thiềm Thừ (gò Thần Cóc), có 02 bia đá trụ vuông đầu hình Cóc Thần ôm quả địa cầu tròn, bốn mặt thân bia khắc dòng chữ "Phương phần bảo vật - Vạn cổ nghiễm nhiên - Chi hạng lưu hương - Thiên thu trường tại", được La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp dịch là "Lối cũ dấu thơm - Nghìn xưa vẫn đó - Cây to báu vật - Muôn thuở còn đây".

Trong dân gian có câu "Con Cóc là Cậu Ông Trời - Hễ ai đánh Cóc thì Trời đánh cho", Cóc gắn với nền nông nghiệp lúa nước hàng ngàn năm nay với hình ảnh Cóc nghiến răng báo hiệu mưa thuận gió hòa, phong điều vũ thuận mùa màng bội thu. Chính vì vậy mà Cóc Thần ôm quả địa cầu tròn là Linh vật thiêng liêng của họ Đỗ (Đậu) Việt Nam.

Hương Vân Cái Bồ tát Đỗ Quý Thị được họ Nguyễn tại Vân Nội, Hà Đông, Hà Nội suy thờ là Tối cao Ngoại Tổ. Ngày 28.3.2016, UBND TP Hà Nội đã công nhận khu miếu mộ thờ Ngài và gò mộ thờ Bát Bộ Kim Cương tại phường Phú La, Hà Đông, Hà Nội là Di tích Lịch sử Văn hóa, nghiêm cấm xâm phạm. Con cháu dòng họ và đạo khách thập phương thành tâm về kính lễ tùy tâm đức từng người mà được các Ngài phù hộ độ trì như ý sở cầu.