Giải thưởng khuyến học của họ Đỗ- Thôn La Ngạn

 Tôi được biết tin huyện Ý Yên đã tặng cho họ Đỗ một bức trướng về thành tích nhiều năm nay đã động viên con cháu học hành và thực hiện trao giải thưởng khuyến học hàng năm cho các cháu.
Chúng ta cảm kích trước sự quan tâm của huyện nhà, kể cả lãnh đạo xã nhà đối với họ Đỗ ta.
Chăm lo đến sự học hành của con em là điều trăn trở bấy lâu nay của tất cả bà con anh em ta. Mong sao cho thế hệ sau được giỏi giang, đức độ, làm ăn bằng người là khát vọng chung của chúng ta, nhất là khi chúng ta được sinh ra ở một vùng quê nghèo mà có truyền thống thông minh, hiếu học từ bao đời.
ý tưởng về giải thưởng khuyến học, tạo nguồn kinh phí và cách tổ chức thực hiện đầu tiên tôi suy nghĩ rồi trao đổi gợi ý trước với anh Đỗ Công Sảo, khi gặp chú Đỗ Công Thắng ở Hà Nội nói cụ thể, đến dịp về La Ngạn tôi có thưa chuyện với ông chú họ là Đỗ Huy Phong và gặp anh Đỗ Huy Truyền dặn kỹ. Qua đại diện các ngành chính trong họ, có già, có trẻ, có gần có xa, và việc cũng cần rồi nên tôi tin tưởng Hội đồng Gia tộc nhất trí để thực hiện luôn.
Chúng tôi ở Hà Nội hàng năm khi họp họ Đỗ có quyên góp quỹ tài trợ khuyến học này do anh Đỗ Công Sảo quản lý từ năm 1997 đến nay.
Lực lượng nòng cốt bảo đảm cho quỹ hoạt động gồm có:
* tôi: Đỗ Quang Đạt - kỹ sư
Đỗ Công Sảo - kỹ sư
Đỗ Hoài Đinh - bác sĩ quân y
Đỗ Huy Thế - bác sĩ
Đỗ Minh Cao - tiến sĩ dân tộc học
và nhiều đại biểu nữa ở Hà Nội tham gia. Tôi rất mong anh em họ Đỗ ta làm ăn ở khắp nơi trong nước và ngoài nước hưởng ứng tiếp tục tham gia.
Các cháu học sinh được thưởng, tuy phần thưởng nhỏ bé, nhưng sẽ phấn khởi, chăm ngoan hơn.
Nghe nói khi được nhận bức trướng của huyện, các cụ trong họ cũng đã tổ chức cáo yết tổ tiên long trọng.
Tôi mong rằng ở địa phương nhà, La Ngạn, Yên đồng, cũng có giải thưởng khuyến học cho các em và bức trướng này trao cho họ Đỗ cũng là niềm vui chung ở La Ngạn.
Sang thế kỷ 21 rồi, chúng ta cần quan tâm đến việc học hành của con, em với cách suy nghĩ đổi mới. Nếu như trước đây trong điều kiện bao cấp, việc giáo dục là do nhà nước lo cho mọi mặt, trẻ em cứ việc đến trường, học cho giỏi; thì nay chính sách, đường lối xây dựng, phát triển giáo dục vẫn là nhà nước lo, nhưng từng gia đình, từng địa phương cũng phải chủ động tìm cách cho con em đi học cho tốt trên cơ sở phát huy những tiềm năng của bản thân chính là phát huy nội lực trong giáo dục.
Mục tiêu của việc khuyến học của họ Đỗ ta hoặc ở địa phương ta, cần cụ thể, thiết thực để thực hiện, mục tiêu ấy là thực hiện phổ cập phổ thông cơ sở tiến tới phổ cập phổ thông trung học.
Quê ta còn nghèo, kinh tế còn nặng về nông nghiệp, không gần đô thị. Cơ sở giáo dục tại xã Yên đồng rất may đã có trường trung học cơ sở, nếu khi cho các em đi học lên trình độ trung học phổ thông cũng có khó khăn vì phải đi học xa rồi, nhưng dẫu sao trường vẫn còn ở địa phương, các em còn đạp xe đi học được hàng ngày, còn học lên cao đẳng, đại học là phải có điều kiện.
Quá trình hình thành năng lực tư duy, phẩm hạnh nhân cách của con người lại được hình thành từ tấm bé, từ lúc ở nhà đến khi cắp sách vào năm đầu bậc tiểu học đến bậc trung học cơ sở, quá trình giáo dục đó hoàn toàn có thể thực hiện tốt ngay ở địa phương nhà.
Điều ấy nói lên vì sao chúng tôi chú trọng khen thưởng các em học sinh ở tiểu học và trung học cơ sở, mong sao cho dăm bẩy năm nữa khoảng năm 2010 thì 100% con em ở La Ngạn Yên đồng ta đều là học sinh khá giỏi, chăm ngoan ở cấp trung học cơ sở. Trên cơ sở đó mà phát triển lên.
Chúng ta phải kể đến những thuận lợi trong việc thực hiện điều này vì không những huyện ta, xã ta rất quan tâm chăm lo đến công tác văn hoá giáo dục ở địa phương, mà chính cơ sở trường ở Yên đồng ta đã là một trường chuẩn quốc gia với các trang thiết bị khá chính quy, không kém gì các trường ở đô thị thành phố lớn; Các thầy cô giáo giảng dậy ở xã nhà, nhiều năm nay đã gắn bó với địa phương, đã có nhiều kinh nghiệm, yêu nghề, yêu trẻ. Một số thầy, cô lại chính là người họ ta, quê ta rồi. Chúng ta hoàn toàn có thể tin cậy vào đội ngũ thầy cô giáo đó, cùng với sự hướng dẫn chung của ngành giáo dục Nam Định để con em ta vươn lên.
Tôi nghĩ rằng khi đã xác định mục tiêu và tình hình cụ thể, chúng ta vẫn cần củng cố lại tổ chức khuyến học của họ Đỗ.
Việc làm của tổ chức khuyến học không phải chỉ ở chuyện phát thưởng cho con em, tuy rằng việc đó vẫn cần và đã có đôi chút nền nếp.
Trước hết tổ chức khuyến học phải được bổ sung thêm lực lượng có thêm anh em nhiệt tình thuộc thế hệ trẻ tham gia, đặc biệt là các anh em đã làm việc dậy học ở địa phương như Đỗ Công Long, Đỗ Quang Thiện và các thầy cô giáo khác, mở rộng thêm liên lạc tổ chức đồng hương về giáo dục, văn hoá cho quê hương tại các thành phố lớn như thành phố Hồ Chí Minh.
Hoạt động của tổ chức khuyến học của họ Đỗ ở La Ngạn nhất thiết phải có kế hoạch gắn bó với chính quyền đoàn thể ở địa phương. Trước hết với tổ chức bảo trợ học đường và tổ chức phụ huynh học sinh, xúc tiến thành lập Hội khuyến học La Ngạn và Yên đồng.
Chúng ta cần giữ truyền thống tôn sư trọng đạo theo phong cách mới, giáo dục con em ta đi học phải kính trọng, lễ phép và vâng lời thầy cô. Chúng ta cần thăm hỏi, động viên thầy, cô đúng mức. Tuy các thầy, cô giáo còn rất trẻ nhưng ta luôn nhớ đây là những người gần gũi, vun trồng đạo đức, ý tưởng, tình cảm, dậy dỗ hướng dẫn kiến thức cho con em chúng ta.
ở trong nhà mọi người cũng phải có trách nhiệm hướng dẫn, giáo dục con em và là tấm gương soi tư cách làm ăn, cách suy nghĩ, cách cư xử, nói năng cho con em hạt giống tốt được gieo trên mảnh đất tốt mới phát triển thì con em ta giỏi giang nên người là phải xuất phát từ cơ sở gia đình tốt.
Tổ chức khuyến học của ta cũng phải nhờ các thầy cô hướng dẫn cho học sinh tự đúc kết kinh nghiệm về học bài, làm bài, luyện trí nhớ ứng dụng vào thực tế để trao đổi giữa học sinh với nhau. Tình bạn học, tình thầy trò là rất thiêng liêng trong sáng trong đời. Cần biểu dương sự giúp đỡ, tương trợ nhau trong học sinh và quan tâm đến những học sinh cá biệt.
Các em học sinh ở La Ngạn còn thiếu rất nhiều phương tiện học tập. Chúng ta nên trao đổi ý kiến sớm xây dựng cho các em một thư viện với các sách giáo khoa, sách tham khảo, sách truyện là điều cần thiết để mở mang kiến thức cho con em. Muốn học giỏi mà không có sách thì dựa vào đâu.
Bây giờ, kiến thức của con người đang phát triển rất mạnh với những thành tựu sáng tạo của khoa học, kỹ thuật, công nghệ. Với công nghệ thông tin, công nghệ gien, công nghệ vật liệu mới loài người đang có những bước nhẩy vọt. Máy tính điện tử, tin học rồi đây sẽ đến với từng nhà. Nhưng con người phải học, tự học và học suốt đời. Không nhà khoa học nào dám tự mãn với hiểu biết vì nhiều điều sách vở xưa nay cũng có thể lạc hậu về khoa học xã hội, kinh tế và kỹ thuật.
Mỗi người có một năng khiếu riêng, nhà trường và gia đình cùng các tổ chức khuyến học nên sớm phát hiện để bồi dưỡng cho các em và hướng nghiệp những em năng lực bình thường. Không nên đặt cho con em mục đích khi đi học theo gương của các thế hệ xa xưa, đi học để làm quan, mang vinh hiển cho cả họ, hoặc làm ông nọ, ông kia có ghế, có quyền mà ra oai làm giầu phi pháp.
Chúng ta yêu cầu con em khi đi học phải rèn luyện đức tài, chịu dựng gian khổ để vươn lên. Cánh cửa vào đời cho người có đức, có tài, tuy còn phụ thuộc vào nhiều nhân tố ngẫu nhiên, nhưng nay đã rất rộng mở.
Thực tế trong họ Đỗ, trong La Ngạn - Yên đồng có rất nhiều người thành đạt do có đầu tư vào học hành. Quê hương ta, các dòng họ ta vẫn đặt niềm hy vọng vào thế hệ trẻ.

Câu chuyện kể với các em học sinh

Năm học ở trường cơ bản Tam Quang khi kết thúc bậc tiểu học đã có tác dụng rất sâu sắc đối với tôi. Nhiều bạn cùng học với tôi thời ấy đều có nhận xét như vậy.
Trường học nguyên từ trường phủ Nghĩa Hưng năm 1948 chuyển về tại đền Vua Đinh xã Yên Thắng bây giờ. Ngày ấy khu chợ Đồi có nhiều gia đình ở Phủ Nghĩa tản cư về đó Chùa Đồi, Phủ Đồi còn nguyên vẹn, con sông qua đầu làng La Ngạn thuyền bè đi lại được đến sát bến Đồi.
Thầy giáo Trần Văn Thanh là người vùng Hà Đông về dậy. Thầy rất yêu nghề có kinh nghiệm dậy học nhưng cũng rất nghiêm.
Thầy là con rể cụ phó bảng Nguyễn Văn Thành ở Thức Vụ. Cụ phó bảng tuy là ông quan to, nhưng có mấy người con đều là cán bộ tham gia cách mạng đi suốt hai cuộc kháng chiến. Đây là một gia đình trí thức của vùng ta.
Cánh học sinh lớp Nhất chúng tôi hồi ấy đều xuất thân hầu hết ở các gia đình thuộc tầng lớp trên, vì cả huyện Nghĩa Hưng hàng năm chỉ mở có một lớp, các gia đình bình thường muốn học cũng khó.
Tôi có may mắn được vào lớp này vì cụ giáo Đỗ Đức Long đã dậy dỗ và cấp cho chứng chỉ để vào học. ở La Ngạn cùng lớp tôi có anh Đỗ Công Đắc, và Đỗ Huy Ngạnh. Xã Yên đồng thôn Nấp còn có anh Nguyễn Tiến Thức. Anh bạn lớn tuổi bậc nhất lớp tôi là anh lớp trưởng Nguyễn Văn Dinh, ở Thân Thượng - Yên Thắng.
ở La Ngạn sau tôi một năm có các anh Nguyễn Xuân Bàng, Trần Gia Cẩn, Đỗ Huy Quỳnh, Đỗ Huy Hoành (Cảnh), Trần Gia Rụ, Bùi Công Chiểu, Đỗ Đình Hoè (Tuấn Hải).
Nội dung các môn học ở trường đối với chúng tôi thời ấy đến nay vẫn in sâu trong tâm trí chúng tôi từ Văn đến Toán rồi Sử, Địa đến Khoa học thường thức. Bấy giờ Bộ Giáo dục chỉ mới ấn định chương trình, các thầy giáo phải tự sưu tầm tài liệu để soạn bài giảng. Vậy mà bài nào của thầy đối với chúng tôi cũng hấp dẫn, cũng hay, rất thiết thực và gợi suy nghĩ tình cảm như sau này ta gọi là đầy tính thực tiễn và tính tư tưởng.
Thầy giáo Thanh còn truyền thụ cho chúng tôi cả một phương pháp học tập tỉ mỉ, từ cách ghi nhớ, cách dắt dẫn một mạch văn, một bài luận đến cách nhận xét vạch hướng giải một bài toán, luyện cách thao tác làm toán cho dẻo tay, từ cách tóm tắt ghi nhớ công thức đến cách lập kế hoạch phân định thời gian học tập từng tháng, từng quý đến cả năm học tỉ mỉ.
Thầy còn cẩn thận chấm bài nhận xét cho học sinh rất chi tiết, khen kịp thời, và uốn nắn lệch lạc đúng lúc, với từng học sinh hết khoá học thầy đều ghi tổng kết định hướng. Đối với tôi, những nhận định của thầy đúng là kim chỉ nam quý cho cả giai đoạn sau này của tôi.
Không may đến năm 1950 cuộc chiến tranh đã trùm lên quê hương ta. Điều kiện gia đình buộc thầy Thanh phải hồi cư về dậy học ở Nam Định và bị động viên cuốn vào phía quân đội đối phương, rồi đi Nam thời đó thầy chỉ độ ngoài 30 tuổi. Sau ngày giải phóng thống nhất đất nước thật đáng buồn, thầy đã mất còn cô giáo nay đã cao tuổi và định cư ở Mỹ.
Anh em bạn đồng học của tôi ở trường cơ bản Tam Quang hầu hết là người ở miền thượng Nghĩa Hưng: từ Thức vụ, Cổ Liêu, Phạm Xá, Thanh Khê, Lương Xá, Thân Thượng, Phúc Chỉ, Tam Quang, Dương Hồi, Tướng Loát, Nhân Trạch, Hồng Tâm cùng mấy bạn ở Đắc Thắng, Đông Ba lên...
Không có học sinh nữ, tôi là người ít tuổi hơn cả được ngồi bàn đầu ngay trước bàn thầy nên cũng không dám ngó nghiêng, nghịch ngợm, còn được thầy giao cho nhiệm vụ hàng tháng phải chép cho thầy danh sách cả lớp vào sổ điểm để thầy gọi điểm.
Kỷ niệm với các bạn học thật sâu sắc. Buổi trưa khi tan học tôi và anh Đắc, anh Rụ, anh Nhuận vào nhờ cụ Nuôi trên Đồi mỗi người có một mo cơm nắm ăn rồi nghỉ một lúc, khi dậy thường là đi loanh quanh dạo phố Đồi, có lần mò cả vào chùa Đồi xem yểm tâm tượng Phật, chờ đến giờ vào học buổi chiều.
Có hôm đến lớp sớm, lại quây tròn quanh anh Đinh lớp trưởng nghe kể tán chuyện trên trời, dưới biển, chuyện đồng bóng, chuyện tình sử. Có hôm rủ nhau ra đường Cù trước làng Tam Quang đá bóng quên cả giờ về học.
Một năm học nhanh chóng kết thúc. Hôm tựu trường trời thu dịu mát, chúng tôi còn ríu rít ở ngoài sân sắp hàng vào lớp. Qua một mùa đông giá rét rồi sang xuân, anh em chúng tôi đã phải tíu tít luyện tập vào mùa thi, kỳ thi năm ấy được tổ chức vào cuối tháng năm. Một buổi sáng mùa hè chúng tôi quây quần cả lớp hồi hộp nghe kết quả kỳ thi, chúng tôi suốt năm đều học tập vững vàng nhưng kỳ thì ấy không ai dám chủ quan. Tôi chỉ đỗ hạng trung bình, anh Đắc ở lớp học giỏi, đã từng được khen thưởng thì đỗ hạng khá.
Nghe xong kết quả chúng tôi quây lại chỗ thầy giáo chúng tôi chỉ biết nói lên lòng biết ơn thầy trong ánh mắt mà chẳng biết nói lời nào nữa. Thầy giáo nhìn chúng tôi từng người cười có lẽ thầy cũng hài lòng với kết quả thi chung cả lớp chúng tôi.
Chúng tôi chia tay La Ngạn có ba anh em đi thi trở về mỗi người một ngả. Riêng tôi chỉ thấy luyến tiếc những ngày vui học tập ở trường.
Mấy ngày sau nhớ bạn, tôi lần mò đi chơi với bạn khắp vùng, từ Cổ Liêu xuống Nấp... xuống Phạm Xá.
Chiến tranh đã làm anh em chúng tôi không về trường xưa được, phải đến sau nửa thế kỷ khi chúng tôi vào tuổi nghỉ hưu mới bắt liên lạc tụ hội bạn bè với nhau trong lòng mỗi người đều ghi nhớ tình cảm thời thơ ấu với trường cơ bản Tam Quang.
Qua cuộc gặp gỡ ở Hà Nội - Hải Phòng chúng tôi đã quyết định về trường cũ để lễ tạ Vua Đinh, nhớ ơn thầy và gặp gỡ nhau tại đúng nơi xưa vào sau dịp Tết 1999.
Chúng tôi được Ban tổ chức lễ đền Vua Đinh ở Yên Thắng đón tiếp long trọng, có cổng chào, có đèn trời thả lên, có đôi sư tử La Ngạn múa vui. Chúng tôi dâng tặng đền lọ hoa và trồng cây lưu niệm, rồi liên hoan bạn bè thân mật.
Tôi có đề đôi câu đối tặng đền Vua Đinh:
"Vạn thắng tiên Hoàng, Nhất Thống Sơn Hà lưu sự nghiệp"
"Thiên niên Hậu thế, Tam Dương Khánh Hội Vọng Anh Hùng"
và một bài thơ tặng các bạn (xem phần sau).
Chúng tôi đều vui khi gặp nhau, khi thấy nhiều bạn đồng học ngày xưa về sau lại là đồng nghiệp cùng đi dậy học, nhất là các bạn dậy học ở địa phương. Cũng có một số làm công tác khoa học kỹ thuật, kể cả kỹ thuật quân sự và trực tiếp cầm súng chiến đấu. Đặc biệt chúng tôi nhớ tiếc hai bạn liệt sĩ Trịnh Văn Nhiễm (Thanh Khê) và Nguyễn Văn Nghi (Thức vụ) đã hy sinh ngay từ thời kỳ chống Pháp ở địa phương và một số bạn đã mất trước ngày trở lại mái trường xưa.

  Đỗ Quang Đạt