Xã đảo Thạnh An, Cần Giờ, có khoảng 5.000 dân, trước đây, sống bằng những nguồn lợi kênh rạch và biển, nuôi trồng thủy sản. Nhưng từ nhiều năm nay, theo ông Bùi Văn Khê, ủy viên ủy ban huyện Cần Giờ, họ khốn khổ hơn vì những nguồn lợi ngày xưa đã bị tình trạng ô nhiễm bởi nước thải từ các nhà máy ở các khu công nghiệp của Đồng Nai và Bà Rịa- Vũng Tàu như Vedan hủy hoại... Hiện, 50% dân đảo bị xếp vào diện dân nghèo. Ông Nguyễn Văn Đệ, nguyên chủ tịch mặt trận tổ quốc xã đảo Thạnh An, cho biết, từ những năm 1995, nước đã bị ô nhiễm, nguồn thuỷ sản cạn kiệt dần, dân kêu, các cơ quan chức năng ở đây phản ánh liên tục nhưng không có kết quả.

Tại sao các thiết chế chính trị xã hội hiện thời đã vận hành "liên tục" nhưng những Huyndai-Vinashin, những Vedan vẫn có thể hoành hành? Tại sao, chính Bộ trưởng Tài Nguyên Môi trường biết rằng, "Dự báo năm 2050 sông Thị Vải sẽ chết hẳn" nhưng, Chính quyền vẫn không có một quyết tâm rõ ràng để đóng cửa hoặc buộc các nhà máy như Vedan phải tuân thủ nghiêm pháp luật? Có lẽ, như chính ông Ao Văn Thinh, phó chủ tịch UBND tỉnh Đồng Nai sáng hôm qua, 18-9, nói với báo chí, "chúng tôi cũng nghĩ đến vấn đề môi trường", nhưng, "sự góp mặt của họ (Vedan) góp phần lớn trong việc tiêu thụ nông sản, giải quyết được vấn đề bức xúc của địa phương". Chính quyền đúng là có những mối quan tâm rộng lớn, họ không chỉ nghĩ tới con sông sẽ "chết", không chỉ nghĩ tới những người dân ở Thạnh An mà còn phải cân phân trước những nét mặt hân hoan của người dân ở những vùng được Vedan "tiêu thụ giùm nông sản". Rõ ràng trong số các thiết chế chính trị xã hội đang có, chưa có một thiết chế thực sự vận hành đại diện cho ý chí và nguyện vọng của những người dân đang "chết" theo những dòng sông ấy.

Tố tụng đòi hỏi không ít thủ tục phức tạp để một vụ như Vedan có thể bị đưa ra tòa hình sự, ví dụ như Luật đòi những hành vi gian dối ấy phải đã được xử lý hành chánh rồi. Nhưng, về dân sự, những bằng chứng quả tang phát hiện trong tuần qua cho thấy: tình trạng "tôm chết, cá chết"; Thị Vải trong xanh giờ tang thương như "một hồ chứa dầu"; cuộc sống của hàng ngàn người dân dọc theo hạ lưu Thị Vải trở nên nghèo đói, bệnh tật... là những tổn thất không khó để định lượng. Vấn đề là làm sao để dân ở đây có thể đưa ra tiếng nói của mình.

Cho dù có những tuyên bố sắt đá, không phải chính phủ nào trên thế giới cũng có đủ quyết tâm để bảo vệ môi trường. Ở đâu cũng cần những tổ chức của dân, những tổ chức thực sự phi chính phủ để giải quyết những vấn đề thiết thực. Nếu người dân bên dòng sông Thị Vải, người dân chịu chung dòng nước ô nhiễm của kênh Ba Bò có thể tự hình thành các hiệp hội bảo vệ môi trường, chắc chắn các nhà máy ở Bình Dương không thể gây ô nhiễm kéo dài như vậy, chắc chắn Vedan đã bị "nhân dân đóng cửa" từ cả chục năm nay. Trong vấn đề môi trường, đôi khi cần phải có những hoạt động kiên quyết kiểu như tổ chức Hòa Bình Xanh, lăn xả vào ngăn chặn những đoàn tàu chở nguyên liệu hạt nhân, dầu cọ, và săn bắt những loài cá hiếm. Hòa Bình Xanh là một tổ chức hoạt động nhờ quỹ đóng góp của hàng triệu cá nhân, tổ chức này từ chối nhận tiền từ các chính phủ và doanh nghiệp.

Cho dù Chính quyền lần này sẽ ra tay nghiêm khắc, thì mức phạt tiền tối đa mà Vedan phải chịu cũng chỉ không quá 500 triệu đồng, một khoản tiền quá nhỏ nhoi so với khoản lợi nhuận ước tính hàng chục triệu đô la mà họ thu được do không đầu tư xử lý nước. Không thể đòi hỏi Chính quyền đưa ra những chế tài nghiêm khắc hơn những gì được quy định trong pháp luật. Nhưng, không lẽ khoanh tay đứng nhìn những Vedan tiếp tục giỡn mặt với cái chết của không chỉ một dòng sông. Vụ Vedan cho thấy, nếu như những nền tảng căn bản của xã hội dân sự không được thiết lập thì lợi ích của nhân dân và của đất nước sẽ không được bảo vệ. Sẽ là quá trễ nếu không cho phép những tổ chức bảo vệ môi trường ra đời, thực sự đại diện cho những người dân như ở Thị Vải kiện lại những công ty như Vedan. Đây có lẽ cũng là thời điểm thích hợp để các luật sư ở Vũng Tàu, TP HCM, Đồng Nai... đứng ra nhận thu thập bằng chứng khoa học và bào chữa cho người dân Thị Vải trong một vụ kiện dân sự lớn đòi những nhà máy như Vedan bồi thường thiệt hại do hành động hủy hoại môi trường của họ.

Ông Bộ trưởng Bộ Tài Nguyên Mội trường hiện rất lo ngại sông Thị Vải rồi sẽ chết. Nhưng, người dân nếu được bày tỏ thái độ và trực tiếp hành động, chắc chắn, họ sẽ không ngồi lo ngại mà sẽ làm tất cả những gì có thể để bảo vệ môi trường sống, bảo vệ những dòng sông.

Huy Đức- blog osin